تا چه حد با عدل خدا سازگار است؟ آيا فردي که با عدم امکانات و ضررها مواجه است، مي تواند اعتراضي براي وي مطرح باشد؟
نخست بايد بدانيم «تفاوت»ها لازمه نظام مندي و تقسيم مسئوليت هاست. به طور مثال برخي بيشتر به رشته هاي فني و مهندسي علاقه مندند و برخي بيشتر به رشته هاي پزشکي و برخي بيشتر به ادبيات و هنر علاقه دارند. چنان که برخي توانايي جسمي بيشتري دارند و براي کارهاي خدماتي مناسب ترند و برخي حوصله مطالعه و پژوهش را بيشتر دارند. از اين رو برپايي جهان هستي با انواع توانمندي ها و گونه هاي مختلف گياهان و حيوانات بسيار واقع بينانه و شايسته تر است. در ادبيات ديني از اين واقع بيني و شايستگي به «نظام احسن» ياد مي شود.
اين احسن بودن نظام آفرينش را مي توان از راه هاي ديگر نيز اثبات کرد؛ مثلاً يکي از دلايل آن است که اگر خداي متعال، جهان را با بهترين نظام نيافريده باشد، يا بدين جهت است که علم به بهترين نظام نداشته، يا آن را دوست نمي داشته، يا قدرت بر ايجاد آن نداشته و يا از ايجاد آن بخل ورزيده است. حال آن که هيچ کدام از اين فرض ها در مورد خداي دانا و حکيم، صحيح نيست. پس ثابت مي شود که عالم، داراي بهترين نظام است؛[ نگا: آموزش فلسفه، ج 2، ص 392 ؛ المبدأ و المعاد، همان صص 193 - 222.]
چنان که قرآن کريم نيز بدان تصريح دارد:
(الَّذِي أَحْسَنَ کُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ)[ سجده (32)، آيه 7.] ؛
«همان کسي که هر چيزي را که آفريده، نيکو آفريده است».
(صُنْعَ اللّهِ الَّذِي أَتْقَنَ کُلَّ شَيْءٍ)[ نمل (27)، آيه 88.] ؛
«صنع خدايي است که هر چيزي را در کمال استواري، پديد آورده است».
اکنون اين پرسش مطرح مي شود که وجود شرور و نقايص در جهان چگونه با احسن بودن نظام خلقت سازگار است؟
در اين باره اشاره به چند نکته به تحليل و جمع بندي ها بسيار کمک مي کند؛
يکم. اهتمام جدّي خداوند به آفرينش مخلوقاتي است که هر چه بيشتر داراي خير و فايده باشند؛ اگرچه داراي همه فايده ها نباشد. به طور مثال در ميان فلزات آهن سخت است و جيوه نرم است. اگرچه سخت تر از آهن نيز وجود دارد و نرم تر از جيوه نيز وجود دارد. آنچه مهم است هر کدام فوايدي دارد و براي تأمين نيازي کاربرد دارد. البته چه بسا استفاده نابجاي آن ضرر داشته باشد اما آنچه مهم است فايده هاي آن مي تواند بيشتر از ضرر آن باشد و اين همان نشانه «نظام احسن» است.
دوم. ضررها در جهان هستي قابل «پيشگيري» و يا قابل «جبران» و يا زمينه تجربه جديدي مي شود که به گونه اي عبرت آموز از وقوع ضررهاي بيشتر جلوگيري مي کند و با اين نگاه واقع بينانه اگرچه ضررها در نگاه اوليه آسيب رسان است. اما با نگاهي کلان نشانه حاکميت علم و حکمت خداوند در مهندسي جهان هستي است و اين نشانه ديگري بر «نظام احسن» است.
بنا بر آنچه گفته شد؛ مي توان اين گونه جمع بندي کرد؛ که تفاوت انسان ها مانند تفاوت ديگر موجودات طبيعي و نشانه نظام مندي جهان هستي است. به گونه اي که انسان ها داراي علاقه مندي هاي مختلف و توانمندي هاي گوناگون باشند و انواع نيازها و خدمات تأمين شود. انچه مهم است ريشه يابي علاقه ها و استعداديابي افراد است که به هر مقدار در اين باره بيشتر دقت و تلاش شود؛ رشد و پيشرفت جامعه بهتر مديريت خواهد شد و اين جلوه ديگري از «نظام احسن» است که براي اراده و اختيار و تلاش انسان ها نقش تعيين کننده لحاظ شده است. و در صورت بروز ناهنجاري و ضرر رساني از سوي برخي افراد، مجازات در دنيا و عذاب در آخرت دامن گير آنان خواهد شد و اين همان جلوه «عدالت» خداوند است.
علاوه بر اينکه «ضرر»ها فردي و اجتماعي نيز قابل پيشگيري و يا قابل جبران و يا زمينه عبرت آموز براي جلوگيري از ضررهاي بيشتر مي شود و اين نيز جلوه ديگري از «نظام احسن» از سوي خداوند دانا و حکيم است.


پرسمان را در پیام رسان های ایرانی سروش/ایتا/گپ به نشانی @porseman همراهی کنید

سایت موضوعی قرآن و حدیث سایت موضوعی اهل بیت علیهم السلام سایت موضوعی مهدویت سایت موضوعی سیاسی سایت موضوعی معارف
سایت موضوعی اخلاق سایت موضوعی عرفان های نوظهور سایت موضوعی احکام سایت موضوعی مشاوره سایت موضوعی حقوق زن
سایت موضوعی لبخند سایت موضوعی وهابیت سایت موضوعی ادیان سایت نکات قرآن