گاهي در ايمان به خدا گرفتار شک و ترديد مي شوم و خيلي نگران مي شوم و عذاب وجدان مي گيرم، مرا راهنمايي کنيد چگونه مي توانم به يقين برسم؟
ايمان به خدا
قرآن کريم به تفصيل، درباره «شناخت» و ارکان آن؛ (معلوم، علم، عالم) و نيز درباره شرايط، وسايل، ابزار، موانع و حجاب هاي «شناخت» سخن گفته است.[ ر.ک:
الف. عبدالله جوادي آملي، شناخت شناسي در قرآن؛
ب. سيد محمدحسين بهشتي، شناخت از ديدگاه قرآن.]

از آنجا که «ايمان» مبتني بر معرفت و شناخت است، در قرآن تأکيد فراواني بر «شناخت خداوند» رفته و موانع شناختي و گرايشي آن بيان شده است؛ براي مثال در موانع شناختي به حس گرايي[ بقره (2)، آيه 55 ؛ فرقان (25)، آيات 21، 33 و 34.]، تقليد کورکورانه[ زخرف (43)، آيه 22 و 23.] و تکيه بر گمان[ يونس (10)، آيه 36 و 66؛ ص (28)، آيه 27.] اشاره و درباره موانع گرايشي، مواردي چون: هوس هاي لحظه اي،[ محمد (47)، آيه 13.] انديشه افراطي درباره آينده مادي[ تکاثر (102)، آيه 1 و 2؛ حجر (15)، آيه 3؛ هود (11)، آيه 15 و 16.] و دشمني با خداوند، پيامبر و دين[ مدثر (74)، آيات 11 - 25.] مطرح شده است.[ نگا: ناصر مکارم شيرازي، پيام قرآن، ج 1، صص 316 - 423.]
در قرآن نسبت به آموزه هاي ديني -به خصوص مسئله مبدأ و معاد- از واژه هايي چون: ريب، ظن، شک، يقين، انکار و شهادت به صورت مثبت و منفي، استفاده شده است. در اينجا بايد به اين نکته ظريف توجّه داشت که نمي توان به صورت کلي، مردم را بر اين اساس دسته بندي کرد؛ به طوري که بگوييم: مثلاً واژه «انکار» تنها مربوط به کافران، واژه «شک» فقط مخصوص مشرکان يا منافقان و واژه «شهادت» منحصر به مسلمانان است.
به عنوان نمونه: در آيه 81 سوره «غافر» و آيه 69 سوره «مؤمنون»، هر چند واژه انکار به کافران نسبت داده شده است؛ ولي در آيه 10 سوره «ابراهيم» و آيه 54 سوره «سبأ»، کافران به شک و ريب نيز متصف گشته اند. در آيه 59 سوره «غافر» و آيه 45 سوره «توبه»، غيرمؤمنان به داشتن شک و ريب، توصيف شده اند. اين غيرمؤمنان اعم از منافقان، کافران و مشرکان است. آيه اول سوره «منافقون» نيز به شهادت و گواهي زباني آنان اشاره دارد و در همان آيه، به انکار قلبي آنان تصريح شده است.
براي آنکه معلوم شود اين واژه ها به چه معنا بوده و کافران، مشرکان، منافقان، مسلمانان و مؤمنان، چه موضعي در برابر معرفت به مبدأ و معاد و آموزه هاي ديني اتخاذ کرده اند؛ بهتر است آيات قرآن را در کنار يکديگر قرار دهيم تا تلقّي صحيح تري از اين مطلب داشته باشيم. اما به جهت گستردگي مطالب، در اين بخش تنها به تعريف و تبيين آثار «شک»، «ظن» و «يقين» در ارتباط با شناخت و گرايش به خداوند مي پردازيم.
«شک» در قرآن
در يک نظر «شک» سه قسم است:
1. شک قانوني؛ عبارت است از تردّد و نوسان ذهن براي تحقيق؛ اين شک، طبيعي بوده و موجب برطرف شدن احتمالات اضطراب آميز است. بر اين اساس گفته مي شود: يقين هاي اصيل و مفيد، آن سوي پل شک و ترديد قانوني است. چنين شکي -که انسان را به يقين مي رساند-به مراتب بهتر از ايمان ظاهري بي اساس است.
زلت او به زطاعت نزد حق پيش کفرش جمله ايمان ها خلق[ مثنوي، دفتر اول، بيت 1579.]
2. شک بيماري؛ اين شک، ناشي از ناتواني ذهن از رويارويي با دلايل و تجزيه و تحليل «واقعيات» است. در واقع ملاک اين بيماري، وحشت ذهن از بررسي واقعيات و تفکيک آنها از خيالات و حقيقت نماها است. يکي از اساسي ترين مختصات اين شک، فرار از فعاليت هاي مغزي است. اين شک در واقع ضد «معرفت» مي باشد.
3. شک حرفه اي؛ اين براي نشان دادن اوج فکري افراد ضعيف النفس است که مدعي اند ما به مقامي از مراحل درک و شناخت رسيده ايم که جز شک و ترديد، راهي ديگر نمي بينيم؛ يا به دليل عشق ورزيدن به شکاکان است! شکي که در قرآن از آن سخن رفته و مورد مذمت قرار گرفته است، شک «قانوني» نيست؛ بلکه به شک «بيماري» و شک «حرفه اي» اشاره دارد.[ نگا: محمدتقي جعفري، شناخت از ديدگاه علمي و ديدگاه قرآن، صص 310 - 312.]
شکاکان از ديدگاه قرآن
مراد از «شاک» در تعابير قرآن، آن کس نيست که طالب برهان است؛ بلکه منظور کسي است که نظير شکاکان (Scepticists) امروز، به نوعي شک بيماري مبتلا شده است. آنان تحصيل جزم و يقين را محال مي داند و شک را امري غيرقابل زوال تلقي مي کند! بر اين اساس، شکاکاني که در آيات قرآن کريم از آنان ياد مي شود، بر دو دسته اند:
دسته اوّل: کساني که با گفتن «لاادري» (Agnosticism) و «نمي دانم»، تصريح بر شک خود مي کنند؛ يعني، اين گروه شکاکاني اند که به رغم آيات بيّني که براي آنان اقامه شده است، نسبت به مبدأ آفرينش، معاد، وحي و آموزه هاي ديني در شک اند.[ نگا: ابراهيم (14)، آيه 9و10؛ هود (11)، آيه 62؛ يونس (10)، آيه 104؛ نمل (27)، آيه 66 و....]
دسته دوّم: اشخاصي که به نفي رسالت و يا انکار مبدأ و معاد مي پردازند؛ ليکن در واقع جزم بر اين انکار نداشته و در آن شاک اند. به بيان ديگر اين دسته با زبان به انکار مي پردازند؛ ولي دليلي بر مدعاي خود ندارند و در حالت شک به سر مي برند.[ جاثيه (45)، آيه 24 و 32؛ ق (50)، آيه 2 و 3؛ مؤمنون (23)، آيه 33 و 37.]
از ديدگاه قرآن، شکاکان همان منکران امور غيرمحسوس اند و اينان -به رغم ادعاي جزم گرايانه خود- نسبت به بطلان پنداري دعوت پيامبران، طريقه و وسيله اي ندارند که ادعايشان را اثبات کند.[ نگا: شناخت شناسي در قرآن، صص 172 - 181.]
4. آثار شک؛ با توجّه به آيات قرآن در باب شک و ترديد در مبدأ، معاد، رسالت، وحي و آموزه هاي ديني، دو مطلب اساسي استفاده مي شود:
1. شک و ترديد موجب انکار قلبي يا زباني يا هر دو مي گردد.[ ابراهيم (14)، آيه 9 و 10؛ نمل (27)، آيه 66؛ جاثيه (45)، آيه 32؛ مؤمنون (23)، آيه 69؛بقره (2)، آيه 23 و....]
2. گاهي اين شک به مشرکان[ نمل (27)، آيه 66؛ هود (11)، آيه 62 و 110.] و گاهي به کافران نسبت داده مي شود.[ سبأ (34)، آيه 54؛ فصلت (41)، آيه 45؛ ق (50)، آيه 2 و 3.]
بنابراين، يکي از علل شرک و کفر «شک و ترديد» است.
نکته
«ريب» و «شک» در آيات قرآن با يکديگر متفاوت است. «ريب» در لغت، حالت اضطرابي است که بر اثر جهل و شک همراه با تهمت و مانند آن، در نفس ايجاد مي شود. ازاين رو، کلمه «مريب» در آيات وصف شک قرار مي گيرد؛ يعني، شکي که اضطراب مي آورد. به عنوان مثال در سوره «سبأ»[ سبأ (34)، آيه 54.]، مي فرمايد: کافران «در شک مريب اند»؛ يعني، دچار شکي اند که اضطراب آور است. گاهي انسان -مثلاً- نمي داند فلان درخت، سالي چندبار ميوه مي دهد؛ در اينجا شک ايجاد شده است؛ ولي ريبي وجود ندارد. اما گاهي نمي داند که مثلاً فلان راه، راهزن دارد يا خير؛ در اينجا علاوه بر وجود شک و ترديد، اضطراب نيز هست.[ عبدالله جوادي آملي، قرآن در قرآن (تفسير موضوعي قرآن کريم)، ج 1، صص 362 - 361.]
بنا بر آنچه گفته شد؛ اگر شک گذرگاه تحقيق باشد، پسنديده است اما اگر شک بيماري و حرفه اي باشد ناپسند است. آنچه مهم است بدانيم ايمان به خدا در طول تاريخ از سوي پيامبران و امامان و انسان هاي وارسته و دانشمنداني مانند بوعلي سينا و خواجه نصير طوسي پذيرفته شده است و چنين شخصيت ها کساني نبودند که بدون آگاهي و يا به جهت ترس و طمع به سوي خداوند گرايش پيدا کنند. از اين رو به خوبي مي توان درباره حقانيت ايمان به خدا اطمينان حاصل کرد و هرگونه شک و ترديد را با اين واقعيت تاريخي از خود دور ساخت.


پرسمان را در پیام رسان های ایرانی سروش/ایتا/گپ به نشانی @porseman همراهی کنید

سایت موضوعی قرآن و حدیث سایت موضوعی اهل بیت علیهم السلام سایت موضوعی مهدویت سایت موضوعی سیاسی سایت موضوعی معارف
سایت موضوعی اخلاق سایت موضوعی عرفان های نوظهور سایت موضوعی احکام سایت موضوعی مشاوره سایت موضوعی حقوق زن
سایت موضوعی لبخند سایت موضوعی وهابیت سایت موضوعی ادیان سایت نکات قرآن