حضور قلب داراي چه مراتبي است؟ آيا براي داشتن حضور قلب، بايد همه مراتب آن را حفظ كرد؟!
بزرگان اهل معرفت پنج مرتبه براي حضور قلب ذكر كرده اند:
مرتبه يكم: نمازگزار بايد اجمالاً بداند كه با خداوند سخن مي گويد و حمد و ثناي او را مي گويد؛ هر چند به معاني الفاظ توجّه نمي كند. اين مرتبه مال كساني است كه معاني نماز را نمي دانند. امام خميني از استادش مرحوم شاه آبادي نقل مي كند: «اين مرتبه مثل آن است كه فردي قصيده اي در مدح بزرگي بگويد و به بچه اي كه معناي آن را نمي داند، بدهد تا آن را در حضور آن بزرگ بخواند و به آن بچه بهفماند كه اين قصيده در مدح اين شخص بزرگ است. البته بچه احتمالاً مي داند، ستايش و مدح آن بزرگ را مي كند؛ ولي چگونگي آن را نمي داند.»
مرتبه دوم: علاوه بر مرحله قلبي، به معاني كلمات و اذكار نيز توجّه دارد و مي داند كه در نماز چه مي گويد و در اين مرحله، قلب تابع زبان است.
مرتبه سوم: اسرار عبادت و حقيقت اذكار، تسبيح، تحميد و ساير مفاهيم را مي فهمد و در حال نماز به آنها توجّه مي كند و خوب مي داند چه مي گويد و چه مي خواهد.
مرتبه چهارم: علاوه بر مراحل قلبي، اسرار و حقايق اذكار به طور كامل در عمق جانش نفوذ كرده و به مرحله يقين رسيده است. در اين صورت، زبان از قلب پيروي مي كند و چون قلب به آن حقايق ايمان دارد، زبان را به اذكار وادار مي كند.
مرتبه پنجم: در اين مرحله، نمازگزار به مرتبه كشف و شهود و حضور كامل مي رسد كه به اين مرحله، مرحله حضور قلب در معبود مي گويند؛ نه حضور قلب در عبادت؛ يعني، مرحله اي كه اسما، صفات و كمالات حق را به چشم باطن مشاهده مي كند و چيزي را به جز خدا نمي بيند و حتي به خود و افعال، حركات و اذكارش نيز توجّه ندارد. البته اين مرتبه خود داراي مراتب مختلفي است كه نسبت به سالكان و درجه معرفت آنان متفاوت است.1
رعايت اين مراحل و مراتب براي داشتن حضور قلب امري ضروري و بايسته است؛ البته رعايت همه آنها احتمالاً امكان پذير نباشد و در اين صورت بايد به ترتيب در عمل به آنها كوشيد.

پي نوشت ها:
1. ابراهيم اميني، خودسازي، ص 231؛ اسرار الصلاة، ملكي تبريزي، ص 307.


پرسمان را در پیام رسان های ایرانی سروش/ایتا/گپ به نشانی @porseman همراهی کنید

سایت موضوعی قرآن و حدیث سایت موضوعی اهل بیت علیهم السلام سایت موضوعی مهدویت سایت موضوعی سیاسی سایت موضوعی معارف
سایت موضوعی اخلاق سایت موضوعی عرفان های نوظهور سایت موضوعی احکام سایت موضوعی مشاوره سایت موضوعی حقوق زن
سایت موضوعی لبخند سایت موضوعی وهابیت سایت موضوعی ادیان سایت نکات قرآن