قرآن در طول 23 سال نازل شده و ترتيب نزول آيات آن به شكل كنوني نبوده است؛ چنان كه اولين آيات نازل شده «اقرأ باسم ربك الذي خلق» است. سؤال اين است كه جمع آوري قرآن به صورت كنوني، به دستور چه كسي، در چه زماني و چگونه انجام گرفته است؟
درباره نحوه جمع آوري و تدوين قرآن، ميان پژوهشگران علوم قرآني دو ديدگاه وجود دارد:
يك. در عهد رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم
اين گروه مي گويند: قرآن در عهد رسول خداصلي الله عليه وآله و به صورت امروزي (ترتيب آيه ها و سوره ها) تدوين يافته است. صاحبان اين ديدگاه دلايلي را برشمرده اند؛ از جمله:
1-1. مصونيت قرآن از خطر تحريف، بدون تدوين در زمان پيامبرصلي الله عليه وآله امكان پذير نبود؛ چون غير از آن حضرت، كسي به طور كامل به خصوصيات قرآن آگاه نبود.
1-2. تحدّي از جانب قرآن، اقتضا كرد آيه ها و سوره ها، مطابق نظر پيامبرصلي الله عليه وآله وسلم تنظيم شده و به شكل خاصّي درآيد.
1-3. بعضي از روايات دلالت دارد كه عده اي در زمان رسول خدا، مشغول اين كار بودند. شعبي مي گويد: «شش نفر از انصار، قرآن را در عهد رسول خدا جمع آوري كردند: ابي بن كعب، زيد بن ثابت، معاذ بن جبل، ابودرداء، سعيد بن عبيد و ابوزيد».

دو. بعد از رحلت رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم
براساس اين نظر، تدوين قرآن به عصر بعد از رحلت پيامبر اسلام صلي الله عليه وآله برمي گردد؛ امكان تدوين قرآن به لحاظ تداوم نزول وحي، در زمان پيامبرصلي الله عليه وآله وسلم وجود نداشت و تا آخرين روزهاي زندگاني آن حضرت نزول آيات قرآن ادامه داشت.
تذكر اين نكته ضروري است كه بين نوشتن آيات و تدوين آن، به عنوان يك كتاب تفاوت وجود دارد. صاحبان اين ديدگاه معتقدند جمع آوري قرآن در سه مرحله انجام شده است:
مرحله يكم. نظم و چينش آيه ها در كنار يكديگر كه شكل گيري سوره ها را در پي داشت و در عصر پيامبرصلي الله عليه وآله صورت گرفت.
مرحله دوم. جمع كردن مصحف هاي پراكنده، در يك جا و تهيه جلد براي آنها كه در زمان ابوبكر انجام شد.
مرحله سوم. جمع آوري تمامي قرآن هاي نوشته شده از سوي كاتبان وحي، براي نگارش يك قرآن به عنوان الگو و ايجاد وحدت قرائت در آن كه در زمان عثمان صورت گرفت.
گفتني است؛ بيشتر علماي اسلام، تدوين در زمان رسول خداصلي الله عليه وآله را نپذيرفته اند. اما عده اي از آنان، به تدوين و جمع آوري قرآن در زمان آن حضرت معتقد بوده و سه مرحله اي بودن و يا تدوين در زمان خلفا را هم به طور كلي رد مي كنند؛ از جمله آيةاللَّه خويي ترجمة البيان، ج 1، ص 346.، آيةاللَّه حسن زاده آملي فصل الخطاب، ص 46.، دكتر صبحي صالح مباحث في علوم القرآن، ص 73. و ... .
آيةاللَّه خويي رحمه الله در تبيين ديدگاه خود، آورده است:
1. احاديث دلالت كننده بر جمع آوري قرآن در غير زمان پيامبرصلي الله عليه وآله با يكديگر در تناقض است. در بعضي ابوبكر، در بخشي ديگر عمر و در بعضي عثمان ذكر شده است.
2. اين روايات، با احاديث دلالت كننده بر جمع قرآن در زمان پيامبرصلي الله عليه وآله تعارض دارد.
3. احاديث يادشده، با حكم عقل به لزوم اهتمام پيامبرصلي الله عليه وآله در امر جمع و ضبط قرآن مخالف است.
4. اين روايات با اجماع مسلمانان، مبني بر ثبوت [قطعيت ] قرآن از طريق تواتر مخالفت دارد.
5. جمع آوري پسيني، نمي تواند شبهه تحريف قرآن را به طور كامل از بين ببرد.
كساني كه تدوين را به عهد رسول خدا منسوب نمي دانند، ضمن پاسخ به اشكالات ياد شده، بر اين باورند كه گردآوري قرآن، يك حادثه تاريخي است؛ نه مسئله عقلاني؛ از اين رو مي بايست در اين باره به نصوص تاريخي مستند مراجعه كرد.
اين گروه در مقابل اين سؤال كه چرا تدوين در زمان رسول خداصلي الله عليه وآله صورت نگرفت، مي گويند: پيامبرصلي الله عليه وآله، به ترتيب و جمع آيه ها اهتمام داشت؛ ولي گردآوري و ترتيب سوره ها، بعد از رحلت آن حضرت صورت گرفت؛ زيرا در زمان پيامبرصلي الله عليه وآله همچنان انتظار نزول قرآن مي رفت. بنابراين با تداوم نزول وحي، جمع آوري قرآن در يك جلد كامل، همانند كتاب امكان پذير نبود. از اين رو هنگامي كه پيامبرصلي الله عليه وآله آثار وفات را مشاهده و به انقطاع وحي يقين پيدا كرد، حضرت علي عليه السلام را به جمع آوري قرآن وصيت فرمود.
اما متأسفانه پس از رحلت پيامبرصلي الله عليه وآله، قرآن جمع آوري شده به دست حضرت علي عليه السلام مورد پذيرش حاكمان وقت قرار نگرفت وجامعه اسلامي تا سال 25 هجري از داشتن مصحف رسمي محروم ماند! هر چند مصحف هاي صحابه بزرگ مورد استفاده قرار گرفت.
براساس اين ديدگاه پس از درگذشت پيامبرصلي الله عليه وآله، بزرگان صحابه بر حسب دانش و كفايت خود، به جمع آوري آيات و مرتب كردن سوره هاي قرآن دست زدند و هر يك، آنها را در مصحف خاص خود گرد آوردند. به اين ترتيب و با گسترش قلمرو حكومت اسلام، تعداد مصحف ها رو به فزوني گذاشت.
بعضي مصحف ها، به تبع موقعيت و پايگاه جمع كننده آن، مقام والايي كسب كرد؛ به عنوان نمونه مصحف عبداللَّه بن مسعود، مرجع اهل كوف


کانال تلگرامی پرسمان: @porseman

سایت موضوعی قرآن و حدیث سایت موضوعی اهل بیت علیهم السلام سایت موضوعی مهدویت سایت موضوعی سیاسی سایت موضوعی معارف
سایت موضوعی اخلاق سایت موضوعی عرفان های نوظهور سایت موضوعی احکام سایت موضوعی مشاوره سایت موضوعی حقوق زن
سایت موضوعی لبخند سایت موضوعی وهابیت سایت موضوعی ادیان سایت نکات قرآن