آيا روح فطرت را در بر مي گيرد يا فطرت و روح را يا با هم فرقي نمي كنند؟ چرا؟
در پاسخ به اين سوال ابتدا روح و فطرت و همچنين غريزه را تعريف مي كنيم و سپس به رابطه و نسبت ميان آنها اشاره خواهيم كرد.
در مورد روح انسانى چند مسأله حائز اهميت است:
1. روح آدمى مجرّد است، يعنى؛ نه جسم است و نه اوصاف امور جسمانى را دارا است؛ نه مكان و زمان دارد نه وزن نه حجم؛ نه طول و عرض و عمق؛ نه محسوس است و نه داراى جزء.
2. هويت واقعى انسان را (يعنى آنچه كه انسانيت انسان وابسته به آن است) روح تشكيل مى دهد. در آيات مربوط به خلقت انسان، پس از طرح مراحل جسمانى آفرينش انسان از خلقتى ديگر و يا دميدن روح در او، سخن به ميان آمده است. و اين نكته نشان غير مادى بودن روح است. همچنين بقاى انسان پس از متلاشى شدن جسم و تداوم زندگى وى در عالم برزخ (عالم ميان دنيا و آخرت) و به تمام و كمال دريافت شدن آن، نشانگر غير مادى و غير جسمانى بودن روح است
3. به حقيقت مجرد انسان روح گفته مي شود چون منبع حيات و زندگي در انسان و همچنين روح در ساير موجودات زنده ديگر نيز مايه اصلي حيات است. اگر روح از موجود زنده مفارقت كند, زنده نمي ماند.
و اما فطرت و غريزه چيست؟
« فطرت عبارت است از نوعى هدايت تكوينى انسان در دو قلمرو شناخت و احساس »، فطريات مربوط به ادراك و شناخت، اصول تفكر بشر بشمار مى روند، و فطريات مربوط به تمايل و احساس پايه هاى تعالى اخلاقى انسان قلمداد مى گردند.
اين هدايت هاى فطرى در قلمرو شناخت و احساس در اين جهت كه تكوينى بوده و اكتسابى و آموزشى نيستند، با هدايت هاى حسى و طبيعى كه در موجودات بى جان يافت مى شود، و با هدايت هاى غريزى كه درجانداران - و به ويژه انواع حيوانى - وجود دارد، يكسانند ولى در عين حال داراى ويژگى هايى هستند كه آنها را از هدايت طبيعى و غريزى ممتاز مى سازد.
غريزه عبارت است از ويژگى ذاتى حيوانات كه از نوعى شعور و آگاهى برخوردارند; ولى شعور و آگاهى آنها عقلى و كلى گرا نيست، بلكه حسى، خيالى و وهمى است مانند آنچه در پرندگان، خزندگان، حشرات و چهارپايان ديده مى شود، كه از نخستين لحظه هاى پيدايش، برخى از كارها و حركات را كه مشابه حركات ارادى و آگاهانه انسان است انجام مى دهند. مانند حركاتى كه از نوزاد جانوران نسبت به مادر يا غذا سر مى زند، و برخى ديگر پس از گذشت روزها يا هفته ها، نظير ساختن آشيانه و مانند آن، البته چون حيوان علاوه بر حيات حيوانى داراى حيات طبيعى نيز هست، از ويژگى ذاتى طبيعت و غريزه ، هر دو برخوردار است. و به عبارت ديگر هم به دستگاه طبيعى مجهز است و هم به دستگاه غريزى.
تفاوت اصلي فطرت و غريزه در تعلق فطرت به روح و تعلق غريزه به نفس و طبيعت آدمي است. روح كه منشا حيات و معنويت انسان است داراي گرايش هاي فطري معنوي است و نفس كه مقصود از آن طبيعت و نيروي مديريت حيات طبيعي در انسان است, نيز از گرايش هاي غريزي براي ادامه حيات برخوردار است.
فطرت ، منشأ حركت و تكاپوي دايمي انسان به سوي كمال است. گرايشهاي فطري نيز ناآگاهانه است و شكوفايي استعدادهاي فطري، مشروط به برطرف كردن موانع آنها و قرار گرفتن در جهت اصلي كمال است. انساني كه به دنيا مي آيد، حيواني است كه درونش استعداد انسان شدن را دارد، بنابراين گرايشات فطري، قابل تربيت و پرورشند. شكوفايي اين گرايشها نياز به مجاهده دارد. انسان همانند دانه اي است كه براي رسيدن به كمال و سعادتش بايد مسيري را بگذراند . دانه بايد زير خاك در ذات خود سير كند، از پوسته خود جدا شود، ريشه بدهد از ريشه ، ساقه و از ساقه، شاخه و سپس گل و ميوه ـ كه نهايت كمالش است ـ ظهور بدهد. تمام اينها در ذاتٍ دانه است. اما دانه اگر اين مسير را طي نكند هرگز نمي تواند اين استعدادها را ظهور دهد. ميوة ما، جانشيني خداوند است. انسان بايد در مسير خود غايت را در نظر بگيرد؛ غايت استعدادهاي فطري، لقاءالله است. ريشه فطرت بتدريج فروعات خود را ظهور مي دهد. البته اين ظهور بايد با در نظر گرفتن غايتي باشد كه همان وحدت حقيقية ذات اقدس الله است. بنابراين انسان «احسن تقويم» را بالقوه دارد اما در «اسفل سافلين» تدريجاً ظهور مي كند
از آنچه گذست به خوبي مي توان نتيجه گرفت كه ميان روح و فطرت رابطه و نسبت وجود دارد آنچنان كه ميان نفس و طبيعت با غريزه رابطه هست. منتهي نمي توانيم بگوييم كه فطرت داراي روح است و بر روح اشراف دارد, زيرا فطرت از خواص روح انسان است و زير مجموعه و سرشت او است و اين روح است كه ظرف فطرت است و آن را در بر مي گيرد.
براى مطالعه بيشتر ر.ك:
1. كتاب معارف قرآن (خداشناسى - كيهان شناسى - انشان شناسى) آيت الله مصباح يزدى.
2. معرفت نفس، آيت الله حسن زاده آملى.
3. انسان در اسلام، احمد واعظى، دفتر همكارى حوزه و دانشگاه.
4. كيفيت ارتباط ساحت هاى وجود انسان، (مجله حوزه و دانشگاه)، محمد بهشتى.
5. حيات جاودانه، پژوهشى در قلمرو معادشناسى، امير ديوانى.
6. رابطه نفس و بدن، (مجله حوزه و دانشگاه)، سيد محمد غروى.


کانال تلگرامی پرسمان: @porseman

سایت موضوعی قرآن و حدیث سایت موضوعی اهل بیت علیهم السلام سایت موضوعی مهدویت سایت موضوعی سیاسی سایت موضوعی معارف
سایت موضوعی اخلاق سایت موضوعی عرفان های نوظهور سایت موضوعی احکام سایت موضوعی مشاوره سایت موضوعی حقوق زن
سایت موضوعی لبخند سایت موضوعی وهابیت سایت موضوعی ادیان سایت نکات قرآن