چگونه مي توانيم با كمك قرآن اضطراب ها و ناراحتي هاي روحي خود را درمان كنيم؟
با سلام و آرزوي موفقيت براي شما پرسشگر محترم
در قرآن كريم و احاديث اولياي دين، در مورد علائم و بيماري هاي رواني تعبيراتي به كار رفته و نشانه هايي ذكر شده است. بنابراين، مي توان از آيات و روايات نشانه هاي بيماري هاي رواني را فهميد و افراد مبتلا به بيماري هاي رواني را شناخت. به عنوان نمونه نشانه هايي را ذكر مي كنيم: كفر، نفاق، ظلم، انحراف از مسيرالهي، ارتكاب گناه، زنگاري دل، حسد و كينه توزي، تكبر، عجب و خودخواهي، خود برتربيني، شك و دودلي، بدبيني نسبت به خدا، جهان و ديگران، نااميدي، احساس بيمارگونه گناه، كفران نعمت و ناسپاسي، احساس پوچي در نظام هستي، سوءظن و بي اعتمادي، وسوسه، عقده حقارت، اشباع غرايز از طريق نامشروع، قساوت قلب، عدم درك واقعيات و امثال اينها. كساني كه داراي اين نوع صفات و حالات باشند از ديدگاه قرآن و حديث بيمار محسوب مي شوند. بر همين اساس، اگر كسي داخل وادي شود و از درمان خود غفلت كند، شتابان و پيوسته رو به سوي اين ناكجاآباد خواهد داشت تا هلاك شود.
از سوي ديگر، ويژگي هاي شخصيت سالم در قرآن مجيد در سه بعد عقل (بينش و نگرش)، قلب (گرايش) و رفتار (روش و منش) بيان و تبيين شده است. شخصيت سالم قرآني ، الگوي همه جانبه براي همه انسان ها در زمان ها و مكان هاي مختلف است و محدود به زمان يا مكان خاصي نيست. سلامت روان و بهداشت روان افراد تحت تأثير الگوهاي فرهنگي، اجتماعي و اخلاقي جوامع مختلف قرار دارد، اما بر اساس عرف اجتماعي و فرهنگي جوامع، متغيرهاي آن متفاوت نيست؛ اگرچه شايد جامعه اي رفتاري، را سالم بداند، در حالي كه آن رفتار سالم نيست يا از سلامت كامل برخوردار نيست. ايمان به خداوند (مبدأ)، قيامت (معاد) و فرشتگان الهي، كتاب هاي آسماني، پيامبران الهي، جهان غيب و عمل صالحِ برآمده از ايمان عميق ، سلامت روان را ميسر و ممكن مي سازد. تنها مرجع ارايه الگو در شخصيت سالم انساني، پيام آوران آسماني اند كه در عين انسان بودن و بشر خواندن خود، در سه حوزه عاطفه، شناخت و رفتار، بهترين الگوي سلامت روان بوده اند.
در صورت تمايل توجه شما را به مقاله «تأثير مذهب در پيشگيري و درمان بيمارى هاى روانى» جلب مي نماييم:
آنچه به بشر امروز و به طريق اولى بشر فردا وحدت و جهت مى بخشد و آرمان مشترك مى دهد و ملاك خير و شر و بايد و نبايد او مى گردد، فلسفهٔ زندگى انتخابى آگاهانه آرمان خيز مجهز به منطق و به عبارت ديگر يك ايدئولوژى جامع و كامل است (انسان و ايمان، تأليف استاد مطهري) .
از نيازهاى اساسى انسان داشتن فلسفه زندگى است كه با آن بتواند خوب و سالم زندگى نمايد اسلام كه مكتبى است جامع و واقع گرا به تمامى نيازهاى انسانى اعم از دنيائى يا آخرتي، جسمى و رواني، عقلى و فكرى و يا احساسى و عاطفي، فردى يا اجتماعى توجه خاص نموده و با توجه به آن نيازها فلسفه زندگى را براى بشر توضيح داده است و آنچه را كه موجب لغزش انديشه گشته، انسان را رنجور مى سازد، برشمرده است. بر هر فرد مسلمانى واجب است كه از دستورهاى دينى خود كه همگى آنها در جهت ترقى و كمال است پيروى نمايد و از آنچه موجب خطا و گمراهى و سرانجام بيمار شدن است، پرهيز داشته باشد.
چنانچه فرد فلسفه زندگى جامع و واقع گرايانه اى كه بتواند خوب و سالم زندگى كند نداشته باشد، به تدريج تحت تأثير نفس اماره نفسى كه صرفاً تمايلات و گرايش هاى لذت جويانه دارد قرار گرفته، اسير هوى و هوس هاى نفس خويش مى شود و به ورطه بيمارى كشانده خواهد شد.
امروزه بسيارى از متخصصان دريافته اند كه درمان ريشه اى بيشتر بيمارى هاى روانى از طريق مذهب امكان  پذير است. مذهب درماني يكى از شاخه هاى درمان بيمارى هاى روانى شناخته شده است. در جهان اسلام به ويژه در كشور ايران اسلامي، روانشناسى اسلامى در پرتو دستورهاى مذهبى و با استمداد از قرآن كريم، روش هاى مناسبى را براى تسكين و درمان مشكلات روانى معرفى مى نمايد.
درمان از طريق ذكر و ياد خدا
آگاه باشيد، با ياد خدا دلها آرامش مى يابد (الا بذكرالله تطمئن القلوب، سورهٔ رعد، ۲۸) يكى از بهترين روش هاى درمان، ذكر و ياد خدا است زيرا ذكر، قلب ها را جلا داده ترس و نگرانى را مى زدايد و احساس امنيت درونى را در فرد به وجود مى آورد. به عبارت ديگر ذكر خداوند، هرگونه ترس را تبديل به امنيت، دشمنى را تبديل به محبت و اضطراب را تبديل به آرامش مى نمايد. گفتنى است حتى كسانى كه زمينه هائى براى ابتلاء به بيمارى هاى روانى دارند با اين روش مى توانند خود را از آسيب هاى محيطى حفظ نمايند.
اگر انسان را موجودى دوبعدى (خاكى و افلاكي) يا مادى و معنوى بدانيم، زمانى از نظر روانى در سلامتى به سر مى برد كه بعد معنوى او بر بعد مادى آن غلبه داشته باشد فردى كه با ذكر و ياد خدا زندگى خود را مى گذراند در تمامى اعمال خود خدا را در نظر گرفته براى رضايت او اقدام به كارهاى خيرخواهانه و عام المنفعه مى نمايد و از اين طريق بعد معنوى او تقويت مى گردد. به عنوان نمونه در بيمارى وسواس كه وسوسه هاى شيطانى در درون بعضى از افراد رخنه مى كند و آنها را بيمار مى نمايد، اين افراد مى توانند با اطاعت از پروردگار و دور ساختن شيطان از خود، به آرامش و اطمينان موردنظر دست يابند.
همچنين فرد افسرده كه يأس و نااميدى سراپاى وجود او را فرا گرفته است، تصور مى كند كه هيچ كس او را درك نمى كند اما همين فرد، در كنار خدا، احساس آرامش دارد و همواره خداوند را با خود همراه مى داند به حدى كه در تنهائى نيز او را رها نخواهد ساخت. خداوند متعال در قرآن كريم فرموده است:
پس ياد كنيد مرا تا ياد كنم شما را (فاذكرونى اَذكُركُم- سوره بقره آيه ۱۴۸) .
رسول گرامى اسلام (ص) فرموده اند: ذكر و ياد خدا شفابخش دل ها است (ذكرالله شفاءُالقلوب) .
ذكر به صورت دسته جمعي نيز در روش هاى اسلامى براى مبارزه با مشكلات روانى پيشنهاد شده است. ذكر دسته جمعى تصميم و اراده را تقويت مى نمايد. انسانى كه خود را ضعيف و ناتوان احساس مى كند در جمع خواهران و يا برادران دينى خود احساس نيرو و قدرت نموده، اراده او تقويت خواهد گشت.
درمان از طريق اضداد
در اين نوع درمان، اشاره بر اين است كه آنچه را كه نفس انسان طلب مى نمايد و مايل به انجام آن است چنانچه از نوع تن آسائى و طفره رفتن از زير بار مسئوليت و به كار نگرفتن عقل باشد، خود مى تواند موجب انحراف و تباهى روان انسان گردد. بنابراين گفته اند در مواردى كه انسان دچار تعارض، اضطراب و بى ارادگى مى گردد بايستى آنچه را كه ضد لذت هاى نفسانى است انتخاب نمايد. عده اى از مربيان اسلامى پيشنهاد مى نمايند كه در شرايط تعارض فرد بايستى خود را در حال مرگ در نظر بگيرد و به نصيحت خويش بپردازد و از خود چنين پرسش نمايد كه كداميك براى او منفعت معنوى بيشترى دارد و آنچه را كه خداپسندانه است انتخاب نمايد. در اين نوع درمان به درمان جو كمك مى شود كه خويشتن را شناسائى كند و لذات نفسانى خود را مشخص نموده، در جهت ضد آنها حركت نمايد. پرهيز از تمايلات نفسانى را پيشه خود سازد و با صبر و تحمل و شكيبائى و با توكل به خداى متعال فعالانه حركت نمايد. به طور كلى مى توان چنين نتيجه گرفت كه پيشوايان اسلام در امر روان درمانى معيارهائى را ارائه مى  دهند كه آدمى را به طرف يك زندگى توأم با امنيت روحى و آرامش در دنيا و آخرت هدايت مى كند و در اين راستا از اصول و مبانى قرآن كريم و سنت استفاده كرده و از آنها الهام مى گيرند.
در روش مذهب درماني، درمانگران از بيمار خواهند كه خود را از لذات و بهره هاى موقتى و مخرب دنيوى رهائى بخشيده، از جرم ها و گناهان خود توبه كند و هيچ ترسى را به خود راه ندهد جز ترس از خداوند. در پايان اين بحث لازم به تذكر است كه بعضى از بيمارى هاى روانى جنبه وراثتى دارند و ژن ها يا مستقيماً يك بيمارى را در فرد ايجاد نموده اند. چنانچه بيمارى از نوع ژنتيكى بوده باشد خانواده فرد در برخورد با آن بيمار بايد روش هاى اسلامى و انسانى را پياده نمايد و چنانچه فرد زمينه مبتلا شدن به يك بيمارى را دارد با الهام از قرآن كريم و روش هاى فرزندپرورى كه ائمه اطهار فرموده اند بايد سعى در ايجاد محيط مطلوب، گرم و صميمى كه تمامى نيازهاى فرد برطرف گردد داشته باشيم. گاهى لازم است بيماران از داروهاى روان گردان (داروهاى اعصاب) استفاده نمايند در چنين مواردى بيماران بايد علاوه بر مصرف دارو با اعتماد و اطمينان به درمان گر خويش و با توكل به خداوند متعال به درمان خود بپردازند و با پيروى از تعاليم اسلامى در جهت تزكيه نفس خويش فعالانه قدم مثبت بردارند.
درمان از طريق خواندن قرآن و دعا
و نازل مى نمائيم در قرآن آنچه را كه آن شفاء و رحمت است براى گروندگان و نمى افزايد ستمكاران را جزء زيان (و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمةللمؤمنين و لا يزيد: الظالمين الاخسارا- سورهٔ بنى اسرائيل، آيه ۸۵) . علامه طباطبائى (ره) در تفسير اين آيه شريفه اشاره به اين مطلب دارد كه اگر قرآن را به منزله شفاء بدانيم پس بايد امراضى وجود داشته باشند كه شفاى آنها از طريق قرآن صورت پذيرد. همان گونه كه دارو اثر شفابخش براى بيمارى ها دارد.
بنابراين، چنانچه نقش انسان به جانب مادى كشيده شود و اسير هوى و هوس هاى مادى گردد دچار بيمارى مى شود كه درمان آن از طريق قرآن امكان پذير است.
قرآن كريم به سبب اينكه شفاء مى باشد روان آدمى را از مرض  ها و انحرافات پاك مى كند و فضايل را در صفحه دل جايگزين مى نمايد و به سبب رحمت بودن آن، صحت و استقامت را بدان باز مى گرداند. پس قرآن براى انسان هم شفاء و هم رحمت محسوب مى گردد.
علامه طباطبائى (ره) در بحثى كه راجع به دعا و توجيه اثر شفابخش و گشايندهٔ دعا دارد حاكم بودن رابطهٔ علت و معلول را به جاى خود درست مى داند و ولى تأكيد دارد كه همه سبب ها به وجود قدس الهى باز مى گردد و آنچه را كه عقل، محال مى داند مى توان از طريق دعا از خداوند تقاضا نمود.
شرط اجابت دعا اين است كه دعاكننده بايد حقيقتاً و از اعماق درون خود از خداوند بخواهد و اين بدان معنى است كه تنها بيان زبانى و ظاهرى كفايت نمى كند.
روايت است كه مردى از اصحاب امام صادق (عليه السلام) به آن حضرت عرض كرد كه من دعا مى كنم ولى استجابت آن را نمى بينم علت چيست؟ حضرت فرمودند: هركس اوامر خدا را اطاعت نمايد و از راه خودش دعا كند خدا اجابت فرمايد (سبب شناسى و درمان بيمارى هاى روانى در قلمرو اسلامي. تأليف مرتضى منطقي) آن مرد پرسيد راه خودش چيست؟ حضرت فرمودند: ابتدا خدا را ستايش و تمجيد مى كنى و نعمت هاى او را به  ياد آورده، خدا را سپاس مى گذارى بعد بر محمد و آل او درود مى فرستي. سپس گناهان خود را ذكر كرده، به آنها اقرار و اعتراف مى كنى و از خدا طلب عفو و مغفرت مى نمائي . اين راه دعا است. بنابراين با دعا كردن و قرآن خواندن آرامش در دل ها ايجاد مى گردد. فرد دعاكننده با الهام گرفتن از روش هائى كه در قرآن كريم آمده است مى تواند در برطرف نمودن حالات بيمارگونه خود كوشا باشد او احساس مى كند كه در محضر خداوند مى تواند آزادانه صحبت نمايد و خطاهاى خود را بيان كند، بدون اينكه مورد قضاوت اخلاقى قرار بگيرد. سپس با ستايش و تمجيد از ذات پروردگار و صلوات فرستادن بر محمد و خاندان او، طلب بخشودگى نموده از خداوند كمك بگيرد.
درمان از طريق توبه كردن
در بعضى از بيمارى هاى روانى ديده مى شود آيا فيلمي كه در رابطه با حضرت يوسف ساختن طبق قرآن است وهيچ گونه شك وشبهه اي در او نيست؟البته اين سوال دانش آموزان مدرسه بود,ممنون از پاسخ گويي شما وخسته نباشي. كه بيمار احساس گناه و تقصير شديدى نسبت به اعمال گذشته خود دارد و خود را خطاكار مى داند و گاهى نيز در درون خود احساس مى كند كه مستوجب مجازات و تنبيه است. گفتنى است حتى بيمارانى هستند كه واقعاً مرتكب خطا و اشتباه و يا كارى كه شرع و عرف آن را نمى پذيرد، نشده اند ولى به طور بيمارگونه اى احساس گناه مى نمايند. مثلاً فرد افسرده مرتباً به گذشتهٔ خود مى نگرد و در تفسير وقايع گذشته، خود را مقصر مى داند و يا فرد وسواسى و تكرارى به نوعى خود را مبرّا مى سازد. بيماران ديگرى هستند كه از داشتن افكار و احساساتى كه شرع نمى پذيرد احساس گناه شديدى مى نمايند و همچنين گروه ديگرى از بيماران هستند كه واقعاً اعمالى خلاف شرع و عرف انجام داده اند و از كرده خود پشيمان هستند و دچار حالات اضطراب و نگرانى شديد مى باشند. در چنين مواردى بايد با توسل به توبه و بازگشت به خداوند، فرد احساس تطهير روانى پيدا كرده، خود را از شر اضطراب، نگرانى و گناه برهاند.
توبه عبارت از ندامت و پشيمانى است و ندامت نيز يك پايگاه مثبت علم و آگاهى است، زيرا آدمى در اين پايگاه در حال ستيز با هوس ها و انتخاب حد معتدل در امور و تمرين ورزشى كه اساس آن عزم و تدبير و رعايت و مراقبت مى باشد، به سر مى برد كه سرانجامِ آن بازگشت نفس به توازن و اعتدال مى باشد (نقل از كتاب گامى فراسوى روانشناسى اسلامي تأليف دكتر سيدمحمدباقر حجتي) .
خداوند در قرآن كريم مى فرمايد جزء اين نيست كه توبه و بازگشت از ناحيه خدا، كسانى را است كه در عين ناآگاهى و نادانى و غفلت، گرفتار اعمال بد و نامطلوب مى شوند (انما التوبة على الله الذين يعلمون السوء بجهالة ثم يتوبون من قريب فاولئك يتوب الله عليهم و كان الله عليما حكيما، سوره نساء، آيه ۲۲).
همان طور كه گفته شد توبه به معنى ندامت و پشيمانى است و فرد گناهكار به وسيلهٔ توبه به خداوند بازگشت نموده، از خطا و گناه دور مى گردد و بر هواى نفسانى خود چيره مى شود. حد اعتدال را در امور رعايت مى نمايد. در اين صورت نفس خود را صيقل داده، با ظرفيت روانى بالاتر و عزمى راسخ تر گام هاى مؤثرى در جهت خودسازى در پيش مى گيرد و خود را درمان مى نمايد.
براي مطالعه مي توانيد به منابع زير مراجعه نماييد:
1) روان شناسي شخصيت سالم از منظر قرآن، بهروز يدالله پور، مجله قرآن و علم
http://quran-journal.com/science/index.php?option=com_content&view=article&id=152&catid=52&lang=fa
2) نقش باورهاي ديني در رفع نگراني ها، حبيب الله طاهري، ناشر: انتشارات زائر / آستانه مقدسه (مباحث اين كتاب متكفل بيان راه هاي مقابله و درمان بيماري هاي رواني از منظر آيات و روايات است)
3) بررسي روش هاي حفظ سلامت روان از منظر قرآن كريم، كاظم معاضدي، عبدالله اسدي، مجله دانشگاه علوم پزشكي اردبيل ، شماره 43 ، بهار 1391.
http://maarefquran.org/index.php/page,viewArticle/LinkID,13911
4) نگاهى قرآنى به فشار روانى، سيد اسحاق حسينى كوهسارى، كانون انديشه جوان.
5) استعانت از قرآن كريم در شفاى جسمانى، عليرضا نيكبخت نصرآبادى، تهران انتشارات قبله.
6) فصلنامه انديشه و رفتار ش 9 و 10 ـ طب و تزكيه ش 29 ـ پژوهش و حوزه ش 17 ـ 18، فصلنامه دانشگاه اسلامى ش 4)
7) اسلام و بهداشت روان، جلد 1 و 2، نشر معارف (مجموعه مقالات و سخنرانى هاى همايش نقش دين در بهداشت روان)
8) فصلنامه پژوهش و حوزه، ش 17 ـ 18، ص 218 به بعد كه يكصد مقاله، پايان نامه و طرح تحقيقاتى را در زمينه بهداشت روان معرف
 


کانال تلگرامی پرسمان: @porseman

سایت موضوعی قرآن و حدیث سایت موضوعی اهل بیت علیهم السلام سایت موضوعی مهدویت سایت موضوعی سیاسی سایت موضوعی معارف
سایت موضوعی اخلاق سایت موضوعی عرفان های نوظهور سایت موضوعی احکام سایت موضوعی مشاوره سایت موضوعی حقوق زن
سایت موضوعی لبخند سایت موضوعی وهابیت سایت موضوعی ادیان سایت نکات قرآن