لغزش هاي اخلاقي انديشه چيست؟
بدترين انحراف ها و لغزش ها، انحراف و لغزش فكر و انديشه است، كه سبب مي گردد انسان خوب و بد را به طور صحيح تشخيص ندهد بلكه بالاتر، باطل در نظرش حق و حق در ديدش باطل جلوه كند. لذا يكى از مشكلاتى كه افراد، همواره از آن رنج مي برند، لغزش انديشه و فكر است. لغزش و نابسامانى تفكّر، مخرجِ مشترك تمامى بيماري ها و اختلالات شخصيتى و رفتارى است. بى ترديد، افراد بسيارى فرصت هاى خود را به خاطر لغزش فكر از دست مي دهند. از اين رو، پالايش، اصلاح و تنظيم فكر و انديشه، بسيار حائز اهمّيت است.
امام على (عليه السلام) در وصف كسانى كه در اثر بيمارى انديشه نمي توانند حقايق عقلى جهان هستى را ادراك كنند و در نتيجه آفريدگار و مدبر عالم را انكار مي نمايند، مي فرمايد: «اگر مردم در عظمت قدرت و بزرگى نعمت حق انديشه مي نمودند، به راه مستقيم باز گشته، و از عذاب سوزان مي ترسيدند، اما دل ها بيمار، و ديده ها عيبناك است».(1) از اين رو؛ قدرت شناخت حقايق عقلى از ايشان سلب شده است.
عوامل اخلاقي لغزش انديشه(2)
قرآن مجيد و احاديث اسلامي كه دعوت به تفكر و انديشه مي كنند و اصول عقايد را جز با تفكر منطقي، صحيح نمي دانند، به يك مطلب اصلي توجه داده اند و آن اين كه لغزش هاي فكري بشر از كجا سرچشمه مي گيرد و ريشه اصلي خطاها و گمراهي ها در كجاست؟ در قرآن كريم و سخنان معصومين(ع) يك سلسله امور به عنوان عوامل خطاها و لغزش هاي انديشه بيان شده است كه در اين جا به برخي از عوامل اخلاقي آن اشاره مي كنيم.
1. تكيه بر ظنّ و گمان به جاي علم و يقين (3)
گمان، از خطرناك ترين عواملى است كه انديشه بسيارى را در جهان به سمت باورهاى باطل و نادرست مي كشاند. نخستين سفارش قرآن كريم براى پالايش عقيده كه با فكر و انديشه آدمي در ارتباط هست، پرهيز از اعتماد به گمان است. قرآن به پيروان خود تأكيد مي ورزد كه عقايد و آراى خويش را بر ستون گمان و شك بنا نكنند و در برابر آنچه درستي اش روشن نيست، تسليم نگردند. خداوند عزّ و جلّ مي فرمايد:
«و چيزى را كه بدان علم ندارى، دنبال مكن ». (4)
«و اگر از بيشتر كسانى كه در زمين مي باشند پيروى كنى، تو را از راه خدا گمراه مي كنند. آنان جز از گمانِ [خود] پيروى نمي كنند و جز به حدس و تخمين نمي پردازند». (5)
بنابراين، از منظر قرآن، شايسته نيست كه مسلمان، چيزى را كه به طور قطع برايش ثابت نشده است، دنبال كند، يا آن را محور رفتارش قرار دهد. مگر ظنّ و گماني كه مورد تأييد شارع مقدس است.
امروز از نظر فلسفي مسلّم شده است كه يكي از عوامل عمده خطاها و اشتباهات فكري همين تكيه بر ظن و گمان بوده است.
دكارت هزار سال پس از قرآن اولين اصل منطقي خود را اين قرار داد و گفت: «هيچ چيز را حقيقت ندانم مگر اين كه بر من بديهي باشد و در تصديقات خود از شتابزدگي و سبق ذهن و تمايل بپرهيزم و نپذيرم مگر آن را كه چنان روشن و متمايز باشد كه هيچ گونه شك و شبهه در آن نماند». (6)
2. تمايلات نفسانى (7)
اين مانع، دومين لغزشگاه انديشه است و خطرش اگر از «گمان» بيشتر نباشد، كمتر نيست. آن گاه كه آدمى چيزى را دوست مي دارد و بدان وابسته مي شود، بينايى عقلش را از دست مي دهد و گوش هاى انديشه اش كَر مي شود. در نتيجه نمي تواند كاستي هاى محبوبش را ببيند. همين حالت در نفرت و دشمنى آدمى نيز وجود دارد. از اين رو؛ آدمى اگر مي خواهد نقطه ضعف يا قوّت يك نظريّه را بشناسد و در آن درست بينديشد، مي بايد نخست، خود را از تمايلات نفسانى آزاد سازد؛ چرا كه اين تمايلات، خواه ناخواه در باورهاى او اثر مي گذارند. انسان اگر بخواهد صحيح قضاوت كند بايد در مورد مطلبي كه مي انديشد كاملاً بي طرفي خود را حفظ كند؛ يعني كوشش كند كه حقيقت خواه باشد و خويشتن را تسليم دليل ها و مدارك نمايد. انسان در تفكرات خود اگر بي طرفي خود را نسبت به نفي يا اثبات مطلبي حفظ نكند و ميل نفسانيش متمايل مي شود اين است كه قرآن هواي نفس را نيز مانند تكيه بر ظن و گمان يكي از عوامل لغزش مي شمارد: «پيروي نمي كنند مگر از گمان و از آنچه نفس ها خواهش مي كنند». (8)
امام على (عليه السلام) فرمود: «نزديك ترين رأي ها به عقلانيت، دورترينِ آنها از هوس هاست».(9)
و نيز فرمود: «بهترين آرا، دورترينِ آنها از هوس و نزديك ترينِ آنها به استوارى است». (10)
نيز گزارش شده است كه زيد بن صوحان عبدى، يكى از ياران امام على (عليه السلام)، از ايشان پرسيد: كدام يك از مردم، رأيش استوارتر است؟ و امام (عليه السلام) چنين پاسخ داد: «كسى كه نه فريب [وسوسه هاى ] مردم را بخورد و نه فريب زيورهاى دنيا را». (11)
3. تعصّب و شخصيت گرايي
يكى ديگر از عوامل لغزش و انحراف انديشه، تعصّب است.
تعصّب، عبارت است از: اوج گيرى پيروى فرد از تمايلات نفسانى، تا آن جا كه به يارى و هوادارىِ فرد يا گروه يا انديشه و سنّتى (با هدفى غير از رعايت حريم حق)، بينجامد. جانبدارى از خويشان و قوم و قبيله، هوادارى از حزب و گروه و سازمان، حمايت از فرهنگ و آداب و رسوم، طرفدارى از دين و مذهب، هواخواهى نژاد و زبان و يا مانند آن، اگر بر پايه ميل نفْس، و نه بر اساس حق و عدالت، بنا شود، تعصّب خواهد بود. (12)
طبق تعبير امام على (عليه السلام)، شيطان پيشواى متعصّبان و اسوه آنان است، آن جا كه در توصيف او مي فرمايد: «پيشواى متعصّبان، پيشينه مستكبران، آن كه بنياد تعصّب را نهاد». (13)
پس، نخستين متعصّب در جهان، شيطان است و تعصّب او از سنخ تعصّب نژادى است؛ زيرا هنگامى كه خداوند به وى فرمان داد كه بر آدم سجده كند، سر باز زد و استكبار جست؛ چراكه نژاد خود را بر نژاد آدم برترى مي داد، از آن رو كه او از آتش آفريده شده بود و آدم از خاك.
نخستين دستاورد اين خصلت شيطانى -كه اگر در وجود آدمى ريشه بدواند، بيشترين زيان را براى انسان دارد- اين است كه باورها و انديشه ها را آن گونه كه انسان بخواهد، مي سازد. به سخن ديگر؛ تعصّب، از بيماري هاى رواني اى است كه مانع دستيابى انسان به انديشه حق مي گردد. از اين رو؛ انسان متعصّب، در نهايت، جز به آنچه خصلت تعصّب اقتضا مي كند، نمي رسد.
بيمارى تعصّب سبب مي شود كه آدمى بر اساس گوينده و نه سخن، داورى كند و فرصت انديشيدن درباره درستى يا نادرستى سخن را از دست بدهد؛ بلكه بر او القا مي كند كه به گوينده بنگرد و اگر او را مانند خود يافت، رأيش را درست، و گرنه نادرست انگارد.
سفارش اسلام براى پالايش عقيده، دورى از تعصّب و توجّه به سخنِ گوينده و دقّت در انديشه صاحب عقيده است، با چشم پوشى از شخصيت گوينده - هر كه باشد- و با صرف نظر از رأى حزب و گروه و جمعيت، خواه با او در مرام و آيين، برابر باشد يا نه، خواه مسلمان باشد يا غير مسلمان و خواه دوست باشد و يا دشمن. چه زيبا و عقل پذير است اين سخن خداوند متعال كه:
«پس به آن بندگان من كه به سخن، گوش فرا مي دهند و بهترينِ آن را پيروى مي كنند، بشارت بده. اينان اند كه خدايشان آنان را راه نموده و اينان اند همان خردمندان».(14)
از اين آيه مي فهميم كه صاحبان انديشه -كه از نعمت هدايت، برخوردارند و مورد سفارش اسلام و قرآن قرار گرفته اند- كسانى هستند كه به سخن، گوش فرا مي دهند، حالْ گوينده اش هر كه مي خواهد، باشد، و پس از بررسى و تحقيق، استوارترين، برترين و زيباترين سخن را پيروى مي كنند.
با الهام از همين آيه، از امير مؤمنان (عليه السلام) چنين روايت شده است: به گفته بنگر، «به گوينده منگر». (15)
و از عيسى (عليه السلام) روايت شده است كه فرمود: «حق را از اهل باطل فرا بگيريد و باطل را از اهل حق فرا مگيريد. ناقدان سخن باشيد». (16)
اين روايت، آشكارا دلالت دارد كه نبايد تعصّب موجب شود كه مسلمان، سخن حقّ ديگران را، بدين جهت كه گوينده مسلمان نيست يا عقايدى باطل و فاسد دارد، كنار بنهد و يا سخن نادرست را از كسانى كه با او هم عقيده اند، بپذيرد.
پس بر مسلمان، واجب است كه سخن هر گوينده را پس از بررسى و مطالعه دقيق، صرف نظر از موضع كلّى او درباره حق و باطل، نقّادى كند. سپس اگر سخنى حق بود، بايد بپذيرد، گرچه گوينده از اهل باطل باشد، و اگر سخنى باطل بود، آن را طرد كند، گرچه گوينده آن از پيروان حق باشد. به هر حال، معيار، «حقيقت» است، نه گوينده، و «اسلام» نيز چيزى جز تسليم در برابر حقيقت نيست. از اين رو؛ پيامبر خدا(ص) فرمود: «هر كس تعصّب ورزد، يا به سودش تعصّب روا شود، طوق ايمان (اسلام) را از گردن، خارج كرده است». (17)
4. شتابزدگي
هر انديشه اي مقداري معيّن مدارك لازم دارد و تا مدارك به قدر كافي درباره يك انديشه جمع نشود، هر گونه اظهار نظر طبق چنين انديشه اي، شتابزدگي است كه در واقع موجب لغزش انديشه مي گردد. قرآن كريم مكرٌر به اندك بودن سرمايه علمي بشر و كافي نبودنش براي برخي قضاوت ها و اظهار نظرهاي بزرگ اشاره مي كند؛ (18) مثلاً مي فرمايد: «آن مقدار علم و اطلاعاتي كه به شما رسيده اندك است [و براي قضاوت و اظهار نظر كافي نيست]».(19)
امام صادق (عليه  السلام) فرمود: «خداوند در قرآن بندگان خويش را با دو آيه اختصاص داد و تأديب فرمود؛ يكي اين كه تا به چيزي علم پيدا نكرده اند تصديق نكنند (شتابزدگي در تصديق) و ديگر اين كه تا به چيزي علم پيدا نكرده اند، رد و نفي نكنند(شتابزدگي در انكار)». (20) سپس آن حضرت اين دو آيه را قرائت كردند: «بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ »(21) و «أَ لَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللهِ إِلَّا الْحَق». (22)
5. لجاجت و لج بازي
يكى از عواملى كه باعث مي شود انسان به رغم داشتن علم و اطلاع، راه و انديشه غلط را برگزيند و در نتيجه از شيطان تبعيت كند، لج بازى است؛ چراكه انديشه را از تكاپو باز مي دارد و مانع رسيدن به رأى درست مي شود، بدون آن كه شخص لجوج، احساس انحراف كند. در اين باره امام علي (عليه السلام) فرموده اند: «لجاجت، رأى درست را مي دزدد».(23) يعنى همان گونه كه دزد، پنهانى به خانه اى وارد مي شود و هر چه را مي خواهد، بدون آن كه صاحب خانه بفهمد، مي دزدد، لجاجت ها نيز مخفيانه به ذهن آدمى دستبرد مي زنند و بر انديشه او مسلّط مي گردند و او را از حقيقت باز مي دارند، بدون آن كه صاحب فكر، احساس كند، و بدين طريق، انديشه و رأي درست و استوار را از او مي دزدند. (24)
پايان لجاجت نيز آن گونه است كه پيامبر خدا (صلي الله عليه و آله) مي فرمايد: «از لجاجت بپرهيز كه آغازش، نادانى و پايانش پشيمانى است». (25)
6. غفلت از ياد خدا
ياد خدا، دل ها را به خشوع واداشته و انسان را به سوى خدا رهنمون مي گردد؛ ليكن گاه اموال و فرزند و كسب و كار و تجارت انسان را از ياد خدا باز مي دارد و او را به غفلت مي كشاند. غفلت، آن تاريكى ذهني اى است كه از اهميت ندادن شخص به موضوع، ناشى مي شود، و بالعكس، اهميت دادن به موضوع، چراغى در ذهن انسان مي افروزد. غفلت در صورت استمرار به مرور زمان، افكار و انديشه هاي آلوده و نادرست را به ذهن فرد غافل وارد مي كند و زمينه لغزش و تاريكي آن را فراهم مي آورد. چنان كه امام على (عليه السلام) درباره اثر غفلت در انديشه انسان فرمود: «هر كس غفلت كرد، نادان ماند». (26)
همچنين آن حضرت درباره نقش ياد خدا در آرامش دل و شرح صدر، و نورانيت قلب و فكر، و ايجاد حيات و حواسّ باطنى، و رشد و تكامل معنوى مي فرمايد:
«ياد خداوند، روشنايى عقل و زندگى جان ها و صيقل دل هاست». (27)
«ياد مداوم خدا، دل و انديشه را درخشان مي كند». (28)
_____________________________________________
1. «وَ لَو فَكَّروا فِى عَظِيمِ القُدرَةِ و جَسِيمِ النَّعمَةِ لَرَجَعُوا إلَى الطَّرِيقِ، و خَافُوا عَذابَ الحَرِيقِ؛ وَ لكِنَّ القُلُوبَ عَلِيلَةٌ، و البَصائِرَ مَدخُولَةٌ»؛ سيد رضي، محمد بن حسين، نهج البلاغة، محقق: صبحي صالح، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق، خطبه 185، ص 270.
2. يعني آن عواملي كه بيشتر مرتبط با مسائل اخلاقي است و در اخلاق يك رذيلت اخلاقي شمرده مي شود.
3 . مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ج 2، ص 66.
4 . «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ»؛ اسراء، آيه 36.
5 . «وَ إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبيلِ اللهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ»؛ انعام، آيه 116.
6 . به نقل از: مطهري، مجموعه آثار، ج 2، ص 67.
7. همان.
8 . «إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ ما تَهْوَى الْأَنْفُس »؛ نجم، آيه 23.
9. «أقرَبُ الآراءِ مِنَ النُّهى أبعَدُها مِنَ الهَوى »؛ تميمي آمدي، عبد الواحد بن محمد، غرر الحكم و درر الكلم، قم، دار الكتاب الإسلامي، چاپ دوم، 1410ق، ص 194.
10 . «خَيرُ الآراءِ أَبعَدُها مِنَ الهَوى و أَقرَبُها مِنَ السَّدادِ»؛غرر الحكم و درر الكلم، ص 357 – 358.
11 . شيخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، 1413ق، ج 4، ص 383.
12 . محمدى ري شهرى، محمد، مبانى شناخت، قم، مؤسسه علمى فرهنگى دار الحديث، سازمان چاپ و نشر، چاپ دوم، 1388ش، ص 71 – 72.
13 . نهج البلاغة، خطبه 192، ص 286.
14. «فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ»؛ زُمر، آيات 17- 18.
15 . «انظُر إِلى ما قال و لا تَنظُر إِلى مَنْ قالَ »؛ غرر الحكم و درر الكلم، ص 361.
16 . «خُذُوا الحَقَّ مِن أَهلِ الباطِلِ، و لا تَأخُذُوا الباطِلَ مِن أَهلِ الحَقِّ. كونوا نُقّادَ الكَلام »؛ برقي، ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، قم، دار الكتب الإسلامية، چاپ دوم، 1371ق، ج 1، ص 229 – 230.
17. «مَنْ تَعَصَّبَ أَوْ تُعُصِّبَ لَهُ فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَ الْإِيمَانِ مِنْ عُنُقِهِ»؛ كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، 1407ق، ج 2، ص 308.
18 . ر. ك: مجموعه آثار، ج 2، ص 68.
19. «وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلا»؛ اسراء، آيه 85.
20. عياشي، محمد بن مسعود، التفسير، تهران، المطبعة العلمية، چاپ اول، 1380ق، ج 2، ص 35 – 36.
21. يونس، آيه 39.
22. اعراف، آيه 169.
23 . «اللَّجاجَةُ تُسِلُّ الرَّأى»؛ نهج البلاغة، حكمت 179، ص 501.
24 . مبانى شناخت، ص 77.
25 . ابن شعبه حراني، حسن بن علي، تحف العقول عن آل الرسول (صلي الله عليه و آله)، قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، 1404ق، ص 14.
26 . «مَن غَفَلَ جَهِلَ»؛ غرر الحكم و درر الكلم، ص 575.
27 . «الذِّكرُ نورُ العَقلِ و حَياةُ النُّفوسِ و جِلاءُ الصُّدور»؛ همان، ص 111.
28. «دَوامُ الذِّكرِ يُنيرُ القَلبَ وَ الفِكر»؛ همان، ص 819.
 


کانال تلگرامی پرسمان: @porseman

سایت موضوعی قرآن و حدیث سایت موضوعی اهل بیت علیهم السلام سایت موضوعی مهدویت سایت موضوعی سیاسی سایت موضوعی معارف
سایت موضوعی اخلاق سایت موضوعی عرفان های نوظهور سایت موضوعی احکام سایت موضوعی مشاوره سایت موضوعی حقوق زن
سایت موضوعی لبخند سایت موضوعی وهابیت سایت موضوعی ادیان سایت نکات قرآن