خانه> کتاب >1207


149

اول و پانزدهم هر ماه مهمان شماييم

 

بنام خدا - نسخه سوم نرم افزار پرسمان ويژه اندروید آماده شد

منو

بايگاني موضوعي
بايگاني شماره اي
گفتگوي زنده
عضويت
پرسش و پاسخ
پيگيري پاسخ
پاسخ سوالات غيرخصوصي
طرح سوال و ارتباط با ما

احكام نماز و روزه دانشجوي مسافر


جستجو



 

بورس مقالات

ابراز محبت دختر به...
درمان خود ارضايي ب...
قرص شب امتحان (تار...
پيامدهاي خودارضايي...
احضار روح با نعلبك...
نظرات مقاله «پيامد...
همجنسگرايي، علل و ...
هولوكاست چيست؟
عجم، دشمن اهل بيت؟...
گناهان كبيره
چشم چراني، آثار و ...
رابطه دختر و پسر
چگونه از ياران اما...
علامت قبولي توبه
تقويت اراده در انج...
احكام نماز و روزه ...
ماجراي دختران و پس...
شيوه هاي همسريابي
اخلاق پيامبر (4) -...
نقش قرآن در زندگي ...
شوخي هاي پيامبر
چه كنم گناه نكنم؟!
جلسه خواستگاري
...

چگونه با تقوي شوم
همه شرايط وضو
لیست کتب اداره مشا...
اثر بيدار ماندن بي...
دفتر 30 پرسش ها و ...
چرا فقط بي حجابي! ...
گرايش دختران آمريك...
اگه روسري خود را ب...
ايميل هايي از شيطا...
دوستي با نامحرم در...
چرا جنگ را ادامه د...
جايگاه و ارزش نماز...
شيوه هاي کنترل نفس...
اخلاق پيامبر(2)- م...
موي بلند و وضو
خاطره اي جالب از ز...
اخلاق پيامبر - توص...

آمار سایت


تعداد مقالات:
2176

بازدید مقالات:
7035103

بازدید سوالات:
2613642



همسرداری (دفتر48 پرسش ها و پاسخ ها) بازديد: 4066

  نظر بدهيد  /   راي بدهيد  /   ارسال به دوستان  /   طرح سوال


 

 

 

 

پرسش ها و پاسخ ها - دفتر چهل و هشتم
 

جوان و اصول همسردارى

على احمد پناهى

نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها
معاونت مطالعات راهبردى - اداره مشاوره و پاسخ
سرشناسه: پناهى، على احمد، 1349 -
عنوان و نام پديدآور: همسردارى / على احمد پناهى؛ تنظيم و نظارت نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها، معاونت مطالعات راهبردى - اداره مشاوره و پاسخ.
مشخصات نشر: قم: نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها، دفتر نشر معارف، 1390.
مشخصات ظاهرى: 212 ص
فروست: مجموعه پرسش ها و پاسخ هاى دانشجويى ؛ دفتر 48. (تربيتى و روان شناسى ؛ 4 )
شابك: 000/30 ريال؛ 3-368-531-964-978
وضعيت فهرست نويسى: فيپا
يادداشت: كتابنامه
موضوع: زناشويى -- پرسش ها و پاسخ ها
موضوع: زناشويى -- راهنمايى و مشاوره
شناسه افزوده: نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها، معاونت آموزش و تبليغ، اداره مشاوره وپاسخ.
شناسه افزوده: نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها، دفتر نشر معارف.
رده بندى كنگره: 1390 ـ 8ه86پ/743hq
رده بندى ديويى: 81/306
شماره كتابشناسى ملى: 2598264
تنظيم و نظارت: ··· نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها
معاونت مطالعات راهبردى - اداره مشاوره و پاسخ
مؤلف: ··· على احمد پناهى
تايپ و صفحه آرايى: ··· طالب بخشايش
ناشر: ··· دفتر نشر معارف
نوبت چاپ: ··· اول، زمستان 1390
تيراژ: ··· 5000 نسخه
قيمت: ··· 3000 تومان
شابك: ··· 3-368-531-964-978

«همه حقوق براى ناشر محفوظ است»
مراكز پخش:
1. مديريت پخش دفتر نشر معارف: قم، خيابان شهدا، كوچه 32، پلاك 3، تلفن و نمابر: 7740004
2. فروشگاه شماره 1: قم، خيابان شهداء، روبه روى دفتر مقام معظم رهبرى، تلفن 7735451
3. فروشگاه شماره 2: تهران، خ انقلاب، چهار راه كالج، جنب بانك ملت، پ 715، تلفن 88911212
نشانى اينترنت: www.ketabroom.ir - www.porseman.ir
پست الكترونيك: info@ketabroom.ir - info@porseman.org



فهرست مطالب
مقدمه ··· 11
اهميت ازدواج و همسردارى
پرسش 1 . ازدواج و تشكيل خانواده چه فائده اى دارد؟ آيا بهتر نيست خودمان را گرفتار مخارج، دردسرها و مشكلات خانواده نكنيم؟ آيا واقعا به زحمتش مى ارزد؟··· 13
آرامش بعد ازدواج
پرسش 2 . اگر ازدواج باعث آرامش روانى است چرا برخى از افراد متأهل در زندگى خود روى آرامش را نمى بينند؟··· 23
تجربيات دوران نامزدى
پرسش 3 . من و خانمم چند ماهى هست كه نامزد هستيم و متاسفانه گاهى روابط ما به هم مى خورد، لطفاً توضيح دهيد كه چه عواملى باعث مى شود تا شيرينى اين دوران به تلخى و اختلاف منجر شود، چه توصيه هايى براى بهبود روابط ما داريد؟··· 29
وليمه عروسى
پرسش 4 . آيا برگزارى عروسى و وليمه دادن لازم و ضرورى است يا اينكه مى شود عروس و داماد به حج عمره و يا زيارت امام رضا عليه السلام بروند و از اين همه خرج دادن ها جلوگيرى كرد؟··· 39
زمان عروسى
پرسش 5 . بهترين زمان براى برگزارى عروسى و وليمه چه موقعى است؟··· 41
بايسته هاى جشن ازدواج
پرسش 6 . چگونه مى توان عروسى و عقد را شاد و با نشاط و به دور از معصيت الهى برگزار كرد؛ زيرا متأسفانه در برخى از مراسم ها و جشن هاى ازدواج خانواده هاى مذهبى نيز منكرات بسيارى شايع شده است. چه بايد كرد؟ آيا جشن ازدواج برگزار نكنيم و موجبات دل خورى خانواده ها را فراهم كنيم يا اينكه خداى ناكرده به اين منكرات تن بدهيم؟ با توجه به اينكه عملاً امر به معروف و نهى از منكر بسيار مشكل و كم بازده است.··· 42
شب زفاف
پرسش 7 . شب زفاف و حجله عروسى چه فرقى مى كند؟ روابط زناشويى چگونه انجام شود كه خاطره خوبى در زندگى بماند؟··· 46
تغذيه شب زفاف
پرسش 8 . در شب زفاف از چه غذاها و ميوه هايى استفاده كنيم كه در تقويت قواى جنسى مؤثر باشد؟··· 57
بايسته هاى همبسترى
پرسش 9 . در رابطه با آداب همبستر شدن چه احكام و توصيه هايى در اسلام وجود دارد؟··· 59
پرسش 10 . از منظر دينى چه نكات بهداشتى براى همبستر شدن بايد رعايت گردد.··· 61
آسيب هاى ارتباط جنسى
پرسش 11 . نمونه هايى از آسيب هاى ارتباط جنسى را بيان نماييد. آسيب هايى كه روابط جنسى را تحت تأثير قرار مى دهند.··· 68
وظايف خانم ها
پرسش 12 . مى خواستم بدانم كه وظايف خانم ها نسبت به همسرشان چيست؟ در ضمن اين سوثل هميشه ذهنم را مشغول كرده كه چرا هميشه به خانم ها توصيه مى شود كه در برابر آقايون كوتاه بيايند و نظر شوهرشان را تأمين كنند؟··· 74
حيا و عفت در خانواده
پرسش 13 . چرا در رابطه با «عفّت» به خانم ها بيشتر سفارش شده، در حالى كه مردها بيشتر چشم چرانى و هوسرانى دارند؟··· 79
وظايف مردان
پرسش 14 . مرد چه وظايفى در برابر همسر و خانواده اش دارد؟··· 88
راهكارهاى احترام زن و شوهر
پرسش 15 . احترام در روابط زن و مرد به چه چيزهايى است، نمونه هايى را بيان كنيد تا ما در رابطه خود آنها را انجام دهيم.··· 94
زندگى معنوى
پرسش 16 . چگونه مى توانم با همسر خود زندگى معنوى و الهى داشته باشم تا زندگى زناشويى ما مورد رضايت پرودگار باشد؟··· 99
ابراز محبت شوهر
پرسش 17 . من و همسرم به تازگى ازدواج نموده ايم، نمى دانم چگونه و به چه اندازه به خانمم محبّت كنم كه مشكل آفرين نگردد، لطفاً علاوه بر بيان راهكارها به حدّ و حدود آن نيز اشاره نماييد؟··· 108
ابراز محبت زن
پرسش 18 . چگونه بايد محبت خود را نسبت به شوهرم ابراز كنم و به او نشان دهم دوستش دارم؟ اصلاً آيا مردان نيز مانند زنان به ابراز محبّت از سوى همسرشان نياز دارند؟··· 112
پرسش 19 . مى خواستم بدانم آيا ميل جنسى در زنان و مردان تفاوت دارد بعضى ها مى گويند: هميشه مردان خواهان زنان بوده و از آنان خواستگارى كرده اند. مردان براى كاميابى از زنان، بخشى از دارايى خود را هزينه مى كنند و بسيارى از جنايت ها به علت هوس رانى مردان انجام مى گيرد؟!··· 115
روابط زناشويى
پرسش 20 . چرا در روايات تا اين اندازه روى مسائل جنسى بين زن و شوهر تأكيد شده است. لطفا حكمت اين همه تأكيد را بيان كنيد؟··· 118
آمادگى روابط جنسى
پرسش 21 . زن و شوهر براى ايجاد روابط جنسى سالم و مطلوب در روابط خود به چه چيزهايى بايد توجّه كنند؟··· 124
زودانزالى
پرسش 22 . به انزال زودرس مبتلا هستم، حالا سوالم اين است كه آيا اين مشكلى كه دارم بيمارى به حساب مى آيد و ديگر اينكه درمان آن چيست وچه بايد بكنم مخصوصا با توجه به اين نكته كه همسرم خيلى اعلام نارضايتى مى كند و ارضا نمى شود.··· 133
سردمزاجى
پرسش 23 . سرد مزاجى چيست و آيا اگر چنانچه مرد يا زنى سرد مزاج باشد به استحكام خانواده ضربه مى زند؟··· 135
راه هاى تنظيم خانواده
پرسش 24 . چه روش هايى براى تنظيم خانواده وجود دارد لطفا بيان كنيد.··· 137
روش تقويمى جلوگيرى
پرسش 25 . آيا روش تقويمى براى تنظيم خانواده قابل اطمينان است و آيا عوارضى دارد يا خير؟··· 145
باردارى ناخواسته
پرسش 26 . اگر به صورت اتفاقى كاندوم مرد در هنگام آميزش جنسى پاره شود، براى جلوگيرى از حاملگى چه اقدامى مى توان انجام داد؟··· 147
فرزنددارى
پرسش 27 . هدف از بچه دار شدن چيست؟ چه لزومى دارد كه بچه اى به دنيا بياوريم و براى تربيت آن مشكلات زيادى را تحمل كنيم؟··· 148
اهميت فرزند
پرسش 28 . لطفا به نمونه هايى از فوايد و بركات فرزندآورى اشاره فرماييد.··· 150
سن بچه دارى
پرسش 29 . بهترين سن براى بچه دار شدن چيست؟··· 161
عوامل سلامتى جنين
پرسش 30 . ما بعد دو سالى كه از ازدواجمان مى گذرد تصميم گرفته ايم بچه دار شويم لطفا عوامل موثر در رشد بهينه جنين را بيان نماييد.··· 163
فاصله بچه دارى
پرسش 31 . فاصله زمانى بين فرزندان چند سال باشد، بهتر است؟··· 170
نشاط خانوادگى
پرسش 32 . من و همسرم در زندگى خود، گذشته خوبى را با يكديگر تجربه نكرديم، حال مى خواهيم جبران كنيم. از چه راهكارهايى مى توانيم براى ايجاد شادى و نشاط در روابط خود استفاده كنيم و خانواده شادى داشته باشيم؟··· 174
خانواده موفق
پرسش 33 . دوست دارم خانواده موفّقى داشته باشم، لطفاً راهنماييم كنيد كه چه نكاتى را بايد در زندگى مشترك با همسرم در نظر بگيرم؟··· 183
عصبانيت همسر
پرسش 34 . شوهرم خيلى اخلاق تندى دارد و زود عصبانى مى شود، لذا محبتم نسبت به ايشان هر روز كمتر مى شود. لطفا كمكم كنيد تا بتوانم چاره اى بكنم آخه زندگيم را خيلى دوست دارم و نمى خام اينجورى ادامه پيدا كنه.··· 186
تربيت فرزند
پرسش 35 . من در خانواده اى بزرگ شدم كه هيچ آزادى عملى نداشتم و پدر سخت گيرى داشتم؛ بنابراين نمى دانم در تربيت فرزند آينده خود چه روش تربيتى را در پيش بگيرم، لطفاً در اين زمينه راهنماييم كنيد؟··· 189
نامگذارى فرزند
پرسش 36 . در برخى از كتاب ها مطالعه كردم كه نامگذارى فرزند در شخصيت او تأثير دارد؟ شما چه اسم هايى را پيشنهاد مى كنيد؟··· 193
وظايف پدر و مادر
پرسش 37 . در نظام خانواده پدر و مادر چه نقشى مى تواند داشته باشد و چه انتظارى از پدر خانواده بايد داشت؟··· 195
انتظار پدر و مادر
پرسش 38 . ما اول زندگيمان است پدر و مادر همسرم اصرار دارند در خانه آنها زندگى كنيم، اما برايم سخت است. همسرم هم بين من و پدر و مادرش سرگردان شده، چه كار كنيم؟··· 201
پدر و مادر همسر
پرسش 39 . چگونه روابط خودم را با پدر خانم و مادر خانمم بهتر و صميمى تر كنم؟··· 203
كتابنامه··· 207


مقدمه
«پرسش گرى» از آغاز آفرينش انسان، رخ نمايى كرده، بر بال سبز خود، فرشتگان را فرانشانده، بر برگ زرد خود، شيطان را فرونشانده و در اين ميان، مقام آدميت را نشان داده است. آفتاب كوفه چه زيبا فرموده است:
«مَن اَحسَنَ السؤال عَلِمَ» و «من عَلِمَ اَحسَنَ السؤال».
هم سؤال از علم خيزد هم جواب
همچنان كه خار و گُل از خاك و آب

آرى، هر كه سؤال هايش آسمانى است، دانش و بينش، پاسخش خواهد بود. پويايى و پايايى «جامعه» و «فرهنگ»، در گرو پرسش هاى حقيقت طلبانه و پاسخ هاى خِردورزانه است.
از افتخارات ايران اسلامى، آن است كه از سويى، سرشار از جوانانى پاك دل، كمال خواه و پرسش گر مى باشد و از ديگر سوى، از مكتبى غنى برخوردار است كه معارف بلند آن، گوارا نوش دل هاى عطشناك پرسش گر و دانش جوست.
اداره مشاوره و پاسخ معاونت مطالعات راهبردى نهاد، محفل انسى فراهم آورده است، تا «ابر رحمت» پرسش ها را به «زمين اجابت» پذيرا باشد و نهال سبز دانش را بارور سازد. ما اگر بتوانيم سنگ صبور جوانان انديشمند و بالنده ايران پرگهرمان باشيم، به خود خواهيم باليد.
شايان ذكر است كه در راستاى ترويج فرهنگ دينى، اداره مشاوره و پاسخ نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها، با همكارى گروه هاى علمى، بيش از يكصدهزار پرسش دانشجويى را در موضوعات مختلف انديشه دينى، مشاوره، احكام و... پاسخ داده است.
اين اداره، داراى هشت گروه علمى و تخصصى، به شرح زير است:
1. گروه قرآن و حديث ؛
2. گروه احكام ؛
3. گروه فلسفه، كلام و دين پژوهى ؛
4. گروه اخلاق و عرفان ؛
5. گروه تربيتى و روان شناسى ؛
6. گروه انديشه سياسى ؛
7. گروه فرهنگى و اجتماعى ؛
8. گروه تاريخ و سيره.
آن چه پيش رو داريد، مهم ترين سؤالات پيرامون جوان و اصول همسردارى است كه توسط حجه الاسلام آقاى على احمد پناهى(زيدعزّه ) پاسخ دهى شده و به رشته تحرير درآمده است.
بر آنيم تا با توفيق خداوند، به تدريج ادامه اين مجموعه را تقديم شما خوبان كنيم. پيشنهادها و انتقادهاى سازنده شما، راهنماى ما در ارائه شايسته و پربارِ مجموعه هايى از اين دست خواهد بود.
در پايان، از تلاش هاى مخلصانه مؤلفان محترم و مجموعه همكاران اداره مشاوره و پاسخ، به خصوص حجه الاسلام والمسلمين صالح قنادى(زيدعزّه ) كه در بازخوانى و آماده سازى اين اثر تلاش كرده اند، تشكر و قدردانى مى شود و دوام توفيقات اين عزيزان را در جهت خدمت بيشتر به مكتب اهل بيت عليهم السلام و ارتقاء فرهنگ دينى جامعه - به ويژه دانشگاهيان - از خداوند متعال مسئلت داريم.

اللّه ولى التوفيق
معاون مطالعات راهبردى نهاد
محمد اسحاق مسعودى



اهميت ازدواج و همسردارى
پرسش 1 . ازدواج و تشكيل خانواده چه فائده اى دارد؟ آيا بهتر نيست خودمان را گرفتار مخارج، دردسرها و مشكلات خانواده نكنيم؟ آيا واقعا به زحمتش مى ارزد؟
ازدواج و تشكيل زندگى مشترك خانوادگى از نيازهاى حياتى انسان است و خوددارى از ازدواج، آسيب هاى گوناگون فردى و اجتماعى را به دنبال خواهد داشت.
البتّه عوامل بسيارى در گريز جوانان از ازدواج موثرند كه برخى از آنها نظير تحوّل جدّى در الگوهاى رفتارى خانواده ها مانند تغيير در نوع مصرف، مسكن و سطح انتظارات پسرها و دخترها و برخى ديگر ساخته و پرداخته ذهنيات فرد هستند.
به هر حال مشكلات و موانع ازدواج از يك سو و آرزوها، ايده آل ها و تصويرى كه دختران و پسران از آينده و زندگى مشترك دارند، از سوى ديگر، موجب شده است كه به آسانى تن به ازدواج ندهند؛ امّا نبايد از نظر دور داشت كه فرار از قانون طبيعت ممكن نيست و غريزه و فطرت را نمى توان سركوب كرد.
ميل فطرى انسان به زندگى مشترك و داشتن فرزند، براى هميشه، قابل سركوب كردن نيست.
جوامع غربى كه امروزه با پيرى جمعيت و عدم تمايل جوانان به ازدواج مواجه اند، از راه هاى ديگرى همچون پذيرش مهاجران خارجى و... سعى در جوان نگه داشتن جامعه خود دارند.
ازدواج در كنار مشكلات و مسئوليت هايى كه به همراه خود دارد اگر با دورانديشى و معيارهاى صحيح انجام گيرد فرد را وارد دنيايى بسيار زيبا و دل نشين مى نمايد. پاره اى از اين فوايد عبارتند از:
1. كمالات معنوى
علامه محمدتقى جعفرى در پاسخ اين سوال راسل كه چرا اسلام اين قدر به ازدواج بها داده و براى آن قانون قرار داده، گفته است: «اسلام با ازدواج مى خواهد انسان واقعى به وجود آورد، و مسئله انسان و انسانيت مطرح است».1
ازدواج در فرهنگ اسلامى، پيوندى مقدس است كه موجب حفظ دين2 و به وجود آورنده رابطه محبت است. ازدواج عاملى موثر در حفظ پاك دامنى و پاكى دل هاست. رسول گرامى صلى الله عليه و آله مى فرمايد: «هركس مى خواهد خدا را در حال پاكيزگى و پاكى ملاقات كند به وسيله ازدواج عفّت پيشه سازد».3
همچنين حضرت فرمودند: «كسى كه همسرى برگزيده است و ازدواج كرده است، خواب و استراحتش نزد خداوند، از روزه دارى و شب زنده دارى افراد مجرد (بدون همسر) با فضيلت تر است».4

2. دورى از گناه
ازدواج، غريزه جنسى را در مسير طبيعى خود قرار مى گيرد. حضرت رسول صلى الله عليه و آله درباره حفظ عفّت به واسطه ازدواج مى فرمايد: «اى گروه جوانان! هر يك از شما كه مى تواند ازدواج كند، اقدام نمايد؛ زيرا ازدواج موجب مى گردد تا چشم و دامن انسان از گناه باز داشته شود و عفت انسان حفظ گردد».5
در جاى ديگر فرمودند: «دختران جوان مانند ميوه هاى درختان هستند كه در زمان رسيدن بايد آنان را چيد وگرنه حرارت خورشيد فاسد مى كند. دختران نيز هرگاه آنچه را كه زن ها درمى يابند (نيازهاى عاطفى جنسى)، يافتند و نياز به شوهر داشتند، اگر ازدواج نكنند، احتمال فساد و تباهى آنان وجود دارد؛ زيرا آنها هم بشر هستند».6 از اين حديث شريف، به خوبى استفاده مى شود كه تأخير در ازدواج از سنين جوانى، كه سن نياز به همسر است، موجب مشكلات دينى و عاطفى در فرد مى گردد؛ زيرا در اين مقطع زندگى كه نيازهاى عاطفى و جنسى در هر كس فعال است و انرژى كافى جنسى در او وجود دارد، اگر اين نياز به طور صحيح ارضا نشود، يا بايد سركوب گردد و يا به شيوه هاى نامناسب و ناهنجار تأمين شود كه در هر دو صورت، موجب گناه شده و به عزت و سلامتى فرد آسيب مى رساند.

3. رحمت الهى
خداوند متعال به برخى كارها و رفتارهاى انسان عنايت ويژه و قابل توجهى دارد. به عنوان مثال؛ جوانمردى و امانت دارى را دوست داشته و فحشا و هرزه گى را ناپسند شمرده است. در قرآن كريم بعد از توصيه به ازدواج و تشكيل خانواده، روزى و رزق آنان را تضمين كرده است و وعده رهايى از فقر به آنان داده است.7
امام صادق عليه السلام نيز فرمودند: «رزق و روزى به خاطر بچه ها و زنان داده مى شود و افزايش مى يابد».8
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله همچنين درباره نزول رحمت الهى به همسرداران فرمود: «درهاى رحمت الهى در چهار زمان به طور ويژه گشوده مى شود؛ هنگام بارش باران، هنگام نگاه فرزند به چهره والدين، هنگام بازشدن درب خانه كعبه و هنگام نكاح و وصلت زناشويى».9
در آموزه هاى دينى مجرد ماندن مورد نكوهش قرار گرفته است. پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در اين زمينه مى فرمايند: «ازدواج كنيد، در غير اين صورت از ياران شيطان خواهيد شد»10.
همچنين در روايتى فرمودند: «خداوند لعنت كرد و ملائكه آمين گفتند بر مردى كه زن نمايى كند (شبيه زنان شود) و زنى كه مردنمايى (شبيه مردان شود) و كسى كه مجرد بماند».11
از مجموع روايات به اين نتيجه مى رسيم كه خداوند متعال به افراد خانواده دار و همسردار عنايت خاصى دارند و از افراد مجرد و بدون همسر، راضى نيست. از طريق ازدواج، گناه و بى بند و بارى، كنترل مى شود و از طرف ديگر، تعداد بندگان خدا افزايش يافته و خداپرستى توسعه پيدا مى كند و در نهايت انسان هاى زيادى به كمال و سعادت حقيقى خواهند رسيد.

4. انس و آرامش
يكى از ويژگى ها و نيازهاى طبيعى انسان، انس، محبّت و الفت است. تنها زندگى كردن بسيار دشوار و دردناك است.
بهترين فردى كه مى تواند اين نياز طبيعى را تأمين كند همسر( چه زن و چه شوهر) است، زيرا همه محبت ها و دوستى ها موقت و محدود مى باشند اما دوستى و محبت زن و شوهر چون هدف مشترك دارند و بيش از هر فرد ديگرى به يكديگر نيازمندند، دائمى تر و پايدارتر است.
خداوند متعال مى فرمايد: «يكى از نشانه هاى [حكمت] الهى اين است كه براى شما از جنس خودتان جفتى را بيافريد تا با او انس بگيريد و آرامش بيابيد و در بين شما دوستى و مهربانى قرار داد و در اين امر براى افرادى كه اهل تفكر باشند آيات و نشانه هايى وجود دارد».12
امام رضا عليه السلام نيز درباره فوايد همسر شايسته مى فرمايد: «هيچ منفعتى بهتر از همسر شايسته نيست؛ همسرى كه وقتى انسان او را مى بيند شادمانش گرداند و در موقع نبودن او، نگهدار ناموس و مالش باشد».13
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: «خداوند متعال مى فرمايد وقتى اراده كردم تا به بنده ام خير دنيا و آخرت را عطا كنم، براى بنده ام زبانى گويا به ذكر خدا، قلبى خاشع، بدنى صبر كننده در بلاها و همسرى موثن كه وقتى به او نگاه مى كند شادمان مى شود و در هنگام نبود همسر حافظ ناموس و اموال شوهر باشد؛ قرار دادم».14
در اين دو روايت شريف به نكته اى روان شناختى و خانوادگى زيبا اشاره شده است و آن اينكه همسر شايسته باعث نشاط و شادمانى و آرامش قلبى شوهر مى شود و وقتى نگاه شوهر به او مى افتد شادمان مى شود. البته درباره شوهر نيز بايد اين گونه باشد يعنى وقتى زن به شوهرش نگاه مى كند احساس نشاط و آرامش كند.
 

5. توليد نسل
يكى از ثمرات زيباى ازدواج، بقاى نسل بشريت است كه مطابق هدف آفرينش است؛ زيرا توليد و پرورش انسان هاى خداپرست و نيكوكار، مطلوب خداى جهان آفرين است. همسران جوان از طريق فرزنددار شدن موجب پيوند بين نسل ها مى گردند و با پرورش فرزندان صالح و موثن، در اصلاح جامعه انسانى شريك مى شوند و روح بندگى خالق متعال را كه هدف اساسى خلقت انسان است، در عرصه گيتى گسترش مى دهند.
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى فرمايد: «ازدواج كنيد تا صاحب فرزند شويد. قطعاً من به فراوانى شما در روز قيامت بر امت هاى ديگر مباهات مى كنم».15 اين نكته بسى واضح و روشن است كه پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله به صرف زيادى جمعيت مباهات نمى كند، بلكه مباهات پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله به خاطر جمعيتى است كه مسلمان بوده و بندگى خدا كرده باشند و از طريق انجام وظايف، موجب آبادانى جهان گردند.

6. سلامت و امنيت اجتماعى
ازدواج و تأسيس كانون خانواده، براى سلامت و امنيت جامعه مفيد است و زمينه ارتكاب جرم و بزه كارى را كم مى كند.
اگر بنياد خانواده ها مستحكم باشد و جوان ها به موقع ازدواج كنند و به كانون گرم خانواده دل بسته باشند به طور محسوس از فساد، ولگردى، بى بندوبارى، طغيان، قتل و سرقت، جنايت و ناامنى، تجاوز، انحراف، اعتياد و خودكشى كاسته خواهد شد؛ زيرا چنان كه آمار نشان مى دهد اكثر اين امور از افرادى سر مى زند كه از وجود كانون گرم خانوادگى محرومند.
در يك تحقيق ميدانى كه بر 500 تن از جوانان انگلستان انجام گرفت، اين نتيجه به دست آمد كه جوانان پس از ازدواج و تشكيل خانواده، كمتر به انجام اعمال مجرمانه روى مى آورند و خلاف كارى و جرم در آنان كاهش مى يابد و در مقابل، افرادى كه مجردند به اعمال خلاف و بزه كارى اجتماعى بيشترى روى مى آورند و زمينه كارهاى ناهنجار در آنان بيشتر است.16
پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله مى فرمايد: «بيشتر اهل جهنم مجردها هستند».17 اين حديث شريف به روشنى بر اين نكته دلالت مى كند كه گناه و ناهنجارى در ميان مجردها بيشتر است و به همين دليل، گرفتار آتش شده اند و وقتى گناه و ناهنجارى از طريق مجردها بيشتر شود، امنيت اجتماعى و سلامت روانى اجتماع به مخاطره مى افتد.
ويل دورانت،18 دانشمند معروف، درباره ترغيب به ازدواج و فوايد آنمى گويد: «اگر راهى پيدا شود كه ازدواج درسال هاى طبيعى انجام گيرد، فحشا، امراض روانى، تنهايى بى ثمر، عزلت ناپسند و انحرافات جنسى، كه زندگى را لكه دار كرده است، تا نصف تقليل خواهد يافت... عشق جنسى جوانان، زودتر از توانايى اقتصادى شان فرا مى رسد، ما نبايد از اين پيشامد ناخشنود باشيم و بگذاريم آن عشق افسرده شود و بميرد. ازدواجى كه بر پايه عشق تازه و نمرده دختر و پسر انجام مى شود، در طى سال هاى دراز، زندگى آنها را معطر و خوش بو مى كند و گرنه عميق و طبيعى و آرمانى نخواهد بود».19

7. رشد و شكوفايى استعدادها
ازدواج زمينه بروز خلاقيت ها و موفقيت ها را در همسران افزايش داده، همچنين موجب مى شود تا فضايل اخلاقى و انسانى در آنان به فعليت برسد. وقتى از مرد خانواده انتظار مى رود تا هنگام ضرورت براى حمايت از خانواده خويش، ايستادگى كند؛ اين انتظار روحيه دفاع و جوان مردى را در او تقويت خواهد كرد. همچنين به وجود آمدن شرايط مادرى براى زنان، موجب مى شود تا با تحمل مشكلات فرزندپرورى و شوهر دارى، به كمال روحى بيشترى برسند و روح خود را در اثر شكيبايى و ايثار بالنده كنند و از طريق مسئوليتى كه در خانه و خانواده دارند، به تلاش بيشتر روى آورند و استعدادهاى خود را براى اداره مناسب خانواده به كار گيرند و در نتيجه، به موفقيت بيشترى نايل آيند.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمودند: «به جوانان خود، همسر دهيد، به درستى كه خداوند در سايه همسر، اخلاقشان را نيكو مى كند، رزقشان را زياد مى كند و جوانمردى آنان را زياد مى كند».20
 

8. رشد اقتصادى
همسران جوان به دليل احساس مسئوليت بيشتر و به دليل اينكه خود را مدير خانواده مى دانند بعد از ازدواج تلاش بيشترى در راستاى رشد اقتصادى خويش و تأمين مايحتاج زندگى و تهيه مسكن و. مى نمايند. انسان ها به طور ذاتى به گونه اى هستند كه تا فشار اجتماعى و نيازهاى زندگى وجود نداشته باشد، كمتر به تلاش و كوشش مبادرت مى كنند و لذا پسر و دختر تا زمانى كه خانه پدرشان هستند و از جيب پدر، هزينه مى كنند، كمتر به فكر مسايل اقتصادى و پس انداز و توسعه زندگى هستند.
وقتى ازدواج مى كنند و مسئوليت خانواده و فرزندان را به دوش مى گيرند، زمينه تلاش و فعاليت در آنان بيشتر شده و به صورت طبيعى امكانات زندگى نيز در سايه تلاش و كوشش، توسعه پيدا مى كند. علاوه بر اينها، افراد داراى همسر، مورد عنايت افراد جامعه بوده و به طور معمول در مراكز اقتصادى و كارى، به اينها اعتماد بيشترى دارند و كار را به اينها واگذار مى كنند. همچنين از عوامل بسيار مهم در رشد اقتصادى افراد داراى همسر و خانواده، عنايت ويژه خداوند به اينها مى باشد. خداوند متعال رزق و روزى اين افراد را تضمين نموده است21 و در تعهّدات خداوند خطا و اشتباه، ممكن نيست.
امام صادق عليه السلام نيز فرمودند: «رزق و روزى به خاطر بچّه ها و خانواده داده مى شود».22
همچنين پيامبر گرامى اسلام حضرت محمد صلى الله عليه و آله درباره آثار اقتصادى ازدواج فرمودند: «پسر و دخترهاى مجرد خود را همسر دهيد كه خداوند اخلاق آنها را نيكو مى گرداند و روزيشان را افزايش داده و بر مروت و جوانمردى آنان مى افزايد».23
بنا بر آنچه گفته شد به خوبى آشكار مى شود كه ازدواج به زحمت سختى هايش مى ارزد.

آرامش بعد ازدواج
پرسش 2 . اگر ازدواج باعث آرامش روانى است چرا برخى از افراد متأهل در زندگى خود روى آرامش را نمى بينند؟
يكى از آثار روانشناختى ازدواج، دست يابى به آرامش درونى و امنيت اجتماعى زن و شوهر است كه در سايه برقرارى روابط عاطفى بسيار نزديك آنها به دست مى آيد.
نقش روابط زن و شوهر در آرامش يكديگر وقتى بيشتر آشكار مى شود كه آسيب تأخير ازدواج و آسيب هاى روابط ناهنجار را مشاهده مى كنيم، البته براى ايجاد فضاى آرامش و اعتماد، بايد زن و شوهر و اطرافيان بيشترين همكارى و گذشت را داشته باشند و همگى بدانند در ميان حوادث استرس زا، شديدترين استرس ها در اثر ضربه و از هم گسيختگى روابط خانوادگى پديد مى آيد، به طورى كه از دست دادن همسر و زندگى جدا از يكديگر 35 تا بيش از 80 درجه تنيدگى به دنبال دارد.24
قرآن كريم نيز در آيات متعددى مى فرمايد: «از نشانه هاى خداوند اين است كه از نوع خودتان، همسرانى براى شما آفريد تا در كنار آنان آرامش يابيد و ميانتان دوستى و رحمت نهاد»25؛ «اوست خدايى كه شما را از نفس واحدى آفريد و همسرتان را از آن پديد آورد تا در كنار او بياساييد».26
البتّه واقعيت اين است كه مشكلات و عواملى وجود دارند كه اين آرامش را به خطر انداخته و گاهى پايه هاى مهر و محبّت همسران را فرو خواهند ريخت؛ بنابراين در ادامه به برخى مشكلات و آسيب هايى كه سبب اخلال در آرامش خانواده مى شود، اشاره مى شود:
الف. مسائل پيش از ازدواج
1. عدم انتخاب مناسب
يكى از عوامل ايجاد اختلاف و ناسازگارى و به دنبال آن نبود آرامش در زندگى اين است كه متأسفانه گاه افراد از مسايلى كه بايد قبل از ازدواج نسبت بدان حساس باشند غفلت نموده و با ورود به زندگى مشترك ناهمگونى ها برايشان نمود پيدا مى كند! به همين دليل دختر و پسر مى بايست در بررسى ملاك هاى گزينش همسر، ملاكهاى جسمانى، روانشناختى، اقتصادى، اجتماعى و خانوادگى طرفين را مدّنظر قرار دهند تا همتاى مناسب خود را براى يك عمر زندگى برگزينند.
امام على عليه السلام مى فرمايند: «زنى كه مورد موافقت شوهرش باشد( يعنى هر دو مورد توافق باشند) يكى از دو راحتى و آسايش است».27
2. مهريه سنگين
قرآن كريم با لطافت و ظرافت بى نظيرى فلسفه گذاشتن مهريه براى زن را، هديه و پيشكشى اعلام نموده و با تعبير «نحله» بدان اشاره مى نمايد28. همچنين از مهريه به «صداق» تعبير مى كند كه نشانه صداقت و راستين بودن علاقه مرد به همسر خويش است. اين امر تأثير روانشناختى ويژه اى در زن بر جاى مى گذارد؛ زيرا وى احساس مى كند مرد به او علاقه مند است و حاضر است هزينه كند.
در تعيين مهريه نبايد هيچ كدام از پسر و دخترها و خانواده هايشان احساس برد يا باخت كنند؛ زيرا اگر چنين احساسى به آنان دست دهد، شيرينى زندگى و ازدواج به تلخى تبديل خواهد شد.
مهريه هاى سنگين يكى از عوامل به هم زدن آرامش در خانواده هاست و نشان دهنده بى اعتمادى خانواده دختر به داماد است و مى تواند به عنوان يك ابزار در دست دختران قرار گرفته و پسران را از اين نظر هميشه تحت استرس و فشار قرار دهد.
رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نيز در باب نكوهش سنگينى مهريه مى فرمايند: «در مهريه آسان بگيريد؛ زيرا مرد كابين (سنگين) زن را مى دهد اما در دلش نسبت به او كينه و دشمنى به وجود مى آيد».29 همچنين مى فرمايند: «از ميمنت زن اين است كه راحت خواستگارى شود و كابين (مهريه اش) سبك باشد».30
3. دوستى هاى قبل از ازدواج
اين دوستى ها علاوه بر مشكلاتى كه به دليل احساس گناه به سبب ناخشنودى خداوند از اين ارتباط، ترس و اضطراب ناشى از آبروريزى، احساس سرخوردگى، شكست روحى، افسردگى و... براى دختر و پسر ايجاد مى كند، با توجّه به ويژگى غيرت در مرد باعث مى گردد حتّى اگر روابطشان به ازدواج نيز بينجامد، اعتمادش از همسر خود سلب گشته سوثلاتى در ذهن او شكل گيرد كه چرا همسرم پيش از محرميت با من رابطه برقرار كرد؟! نكند مشابه اين رابطه را با ديگران نيز داشته است و از دوستى ها به ازدواج نيانجامد آشفتگى در احساسات و عواطف به ويژه از سوى دختران پيش مى آيد و باعث مى گردد كه اين افراد نتوانند عاطفه، عشق، صفا و صميميتى را كه لازمه زندگى مشترك و ستون خيمه زندگى زناشويى است در زندگى با همسر خود ابراز نمايند. به همين دليل است كه قرآن كريم يكى از شرايط ازدواج را پاكدامنى مى داند كه هيچ كدام از پسر31 و دختر دوست پنهانى و نامشروع نگرفته باشند.32
4. وارونه جلوه دادن حقايق
امروزه آسيب هاى مختلفى سلامت ازدواج و به دنبال آن زندگى مشترك همسران را تهديد مى كند كه رواج فريب يا تدليس در ازدواج يكى از مهم ترين آنهاست.
اين مسئله علاوه بر آنكه آثار و پيامدهاى حقوقى ويژه اى دارد كه با عنوان قانون «تخلف از شرط صفت» در قانون مدنى مطرح و قابل پيگيرى است، باعث ايجاد فضاى بى اعتمادى و بدبينى در فضاى ارتباطى زن و شوهر گشته زمينه اختلافات جدّى و به دنبال آن عدم آرامش را در زندگى آنان به وجود مى آورد. به همين دليل است كه برگزارى جلسات گفتگوى مستقيم (تحت نظارت خانواده هاى دو طرف) دختر و پسر و اطلاع يافتن آنان از آنچه در آينده مى تواند در زندگى مشتركشان تأثيرگذار باشد، يكى از مهم ترين گام هاى فرايند انتخاب همسر مى باشد.

ب: مسائل بعد از ازدواج
1. رعايت حقوق اعضاى خانواده
خانواده از شخصيت هاى متفاوت تشكيل شده است كه با پذيرش اصول اساسى زندگى مشترك و پايبندى به آن در يك «ما»ى فراتر گرد آمده اند. ناديده گرفتن شخصيت فردى و تحميل يكسان سازى فضاى خانواده، هزينه هاى عاطفى - رفتارى سنگينى را به دنبال دارد كه دل سردى و از خودبيگانگى اعضاى خانواده، كمترين پيامد منفى و فروپاشى خانواده، بزرگترين زيان چنين نگرشى است.33 راهكار اسلام جهت دورى از حسّ برتربينى اين است كه هر يك از اعضاى خانواده به حقوق ديگرى احترام گزارده و وظايفى را كه بر عهده دارند رعايت كنند، در اين صورت انتظار خير و سعادت، محبّت و لذّت، آرامش و اعتماد به زندگى مشترك را داشته باشد.
2. رقابت منفى
متأسفانه برخى از خانواده ها بدون توجّه به شرايط ويژه خود و نيازهاى واقعى زندگى خود دچار اشتباهى به نام نابهنجارى چشم و هم چشمى مى شوند. موثفه هاى اساسى اين پديده در خودنمايى، رقابت و فزون طلبى كور قابل مشاهده است كه موجب تنش، بى قرارى، نارضايتى، اضطراب و افسردگى همسران گشته و آرامش را از زندگى مشترك سلب مى كند.
3. حريم خصوصى
مسائلى كه سبب وجود آن بيرون از خانواده مى باشد؛ گرچه روابط خويشاوندى و فاميلى به نوبه خود مورد تأكيد و اهميت است؛ اما عدم رعايت بعضى از نكات مسائلى را در روابط زن و شوهر ايجاد مى كند كه آرامش را از زندگى آنان سلب مى كند. به عنوان مثال دخالت هاى غيرضرورى و نابجاى اطرافيان يكى از مواردى است كه مايه سلب آرامش زوجين مى گردد.
در عين حال كه لازم است زن و شوهر پس از ازدواج، روابط خود را با خانواده ها حفظ نموده و به برقرارى روابط مطلوب با خويشاوندان همسر نيز بپردازند، بايد نوعى استقلال به دست آورده و خانواده جديدى را با حريم خصوصى تشكيل دهند به طورى كه حتى پدر و مادرها نيز از اين محدوده خارج باشند.
بر كسى پوشيده نيست كه پدر و يا مادر حق دارند در مواقعى نوعروس و تازه داماد را راهنمايى كنند، اما بايد به اين نكته نيز توجّه داشته باشند كه دخالت در همه جزئيات زندگى نيازى نيست. در واقع حمايت اجتماعى و مالى والدين از همسران جوان، نبايد موجب دخالت در زندگى آنان و تحميل نظريات به آنها شود؛ زيرا متأسفانه دخالت هاى بى مورد اطرافيان باعث اختلاف و ناسازگارى همسران شده، آرامش زندگى آنان را سلب مى نمايد.

تجربيات دوران نامزدى
پرسش 3 . من و خانمم چند ماهى هست كه نامزد هستيم و متاسفانه گاهى روابط ما به هم مى خورد، لطفاً توضيح دهيد كه چه عواملى باعث مى شود تا شيرينى اين دوران به تلخى و اختلاف منجر شود، چه توصيه هايى براى بهبود روابط ما داريد؟
قبل از پاسخگويى به سوال مورد نظر شايسته است به اين نكته اشاره گردد كه منظور ما از «دوران نامزدى»34، فاصله بين عقد و عروسى است. يعنى عقد صورت گرفته باشد و پسر و دختر به يكديگر محرم شده اند. يا اگر طرفين براى عقد دائم آمادگى ندارند و مى خواهند در فرصت و مناسبتى خاص و با برپايى جشن، زندگى مستقل خود را شروع كنند.
بايد دانست؛ ازدواج مراحلى دارد كه اگر در هر مرحله اى براساس شناخت و آگاهى، سنجيده گام برداريد به خوبى از آن مرحله عبور كرده و به تدريج آماده زندگى مشترك خواهيد شد.
در مرحله خواستگارى شما يك شناخت اجمالى نسبت به يكديگر پيدا كرديد و بر اساس آن تصميم گرفتيد با هم ازدواج كنيد، يعنى همديگر را پسنديديد؛ امّا با توجّه به اين كه انسان موجودى پيچيده و داراى ابعاد گوناگونى است و به لحاظ شخصيتى از ويژگى هاى خاصى برخوردار است، لازم است كه در دوران عقد شناخت و آگاهى خود را نسبت به روحيات يكديگر كامل تر كنيد تا براى زندگى مشترك از آمادگى هاى لازم برخوردار شويد؛ زيرا شناخت در دوره قبل از عقد براى انتخاب بود و شناخت در دوران عقد به دليل عدم وجود محدوديت هاى دوره قبل براى تفاهم بيشتر زوجين جهت سازگارى افزون تر در زندگى مشترك است.
اگر در پى آن هستيد كه «دوران نامزدى» شما به دور از اختلاف باشد و در آرامش و موفقيت هاى زندگى مشتركتان تأثير عميقى داشته باشد، به راهكارهاى زير توجه كنيد:
1. ملاقات هاى صميمانه
دختر و پسرى كه قصد ديدار يكديگر در دوران عقد را دارند، با ظاهرى آراسته هم ديگر را ملاقات كنند. يعنى آقايان، اصلاح به موقع موهاى سر، شانه زدن موها و مرتب كردن آنها، تميز بودن لباس ها، استفاده از عطر مناسب و مورد علاقه همسر و... را از خاطر نبرده، دختران نيز سعى كنند در موقع ملاقات با همسر به سر و وضع خويش توجه نموده، علاوه بر استفاده از عطر و آرايش مناسب براى افزايش زيبايى از لباسى استفاده كنند كه بيشتر برازنده آنهاست تا بر جذابيّت خود براى همسر بيفزايند.
همچنين يكى از موضوعات مهمى كه دختر و پسر در ملاقات ها درصدد كشف آن هستند درجه محبّت و علاقه همسر نسبت به خود مى باشد؛ بنابراين، بر زن و شوهر لازم است كه مراتب عشق و علاقه خود را نسبت به همسر ابراز داشته و از گفتن هر كلمه يا انجام هر عمل دلسردكننده اى كه بوى كم محبّتى از آن استشمام مى شود، خوددارى نمايند.
البتّه رعايت متانت و وقار در معاشرت ها و پرهيز از شوخى ها و حركات سبك و زشت نيز از جمله آدابى است كه سزاوار است در اين ملاقات ها مورد توجّه همسران قرار گيرد.
2. بها دادن به احساسات و عواطف يكديگر
معمولاً خاطرات تلخ و شيرين دوران نامزدى، گاهى تا آخر عمر در ذهن طرفين باقى مانده و در زندگى آينده شان تأثير مى گذارد؛ بنابراين شايسته است كه دختر و پسر در دوران نامزدى مواظب عواطف، احساسات و شخصيت يكديگر باشند.
هرگونه سرسنگينى، بى اعتنايى و خداى ناكرده تكبّر در مقابل عواطف و احساسات نامزد ممكن است باعث جريحه دار شدن عواطف وى گشته، كار را به جايى برساند كه وى كينه همسرش را به دل گرفته و اين مسئله لطمه هاى سنگينى بر زندگى مشترك وارد سازد.
3. هديه دادن
هديه نامزد نشانه توجّه و محبّت اوست و اثر زيادى بر همسرش خواهد داشت؛ زيرا به طور ناخودآگاه مهر و محبّت وى را در دل همسرش جاى داده و به عنوان عاملى مهم در ايجاد ارتباط صحيح باعث همگرايى آنها نسبت به يكديگر خواهد شد.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در اين زمينه مى فرمايد: «مردى كه وارد بازار شود و هديه اى براى خانواده اش بخرد، اجر و پاداش او برابر كسى است كه نيازهاى نيازمندان را برآورد».35
البتّه لازم نيست كه هديه گران قيمت باشد، بلكه شايسته است هديه هر چند كه اندك است زيبا و مورد علاقه طرف مقابل باشد و مهم تر آن كه با ظرافت داده شود؛ زيرا هديه دادن ظرافت و سليقه خاصى را مى طلبد. به عنوان مثال همراه با نگارش جمله «دوستت دارم» يا جمله اى شبيه آن باشد.
امام صادق عليه السلام مى فرمايد: «دل به نوشته اعتماد مى كند و آرام مى گيرد».36
براى رسيدن به شناخت بيشتر در اين دوران طلايى مى توان با يكديگر به مسافرت كوتاه رفت؛ زيرا در مسافرت جنبه هاى مثبت و منفى اخلاق انسان به طور ناخودآگاه بروز كرده و زمينه شناخت بيشتر فراهم مى شود.

آسيب هاى دوران نامزدى
در دوران عقد آسيب هايى وجود دارد كه اگر با آنها مقابله نشود، پايه هاى زندگى مشترك را سست خواهد كرد. برخى از اين آسيب ها عبارتند از:
1. مقايسه هاى ناشايست
يكى از آفت ها و عوامل مهم دل سردى و نارضايتى در روابط همسران، مقايسه كردن همسر و نامزد خود با دختران و پسران ديگر و گاهى خواستگاران ديگر است. در اين مقايسه ها چه بسا طرفين به اين نتيجه مى رسند كه ديگران از همسرشان بهتر هستند. در حالى كه اين برداشت به خاطر ظاهربينى و عدم اطلاع از عيب هاى ديگران و عدم آشنايى با زيبايى هاى اخلاقى، خلقى، جسمانى، اجتماعى و... همسرشان است.
اگر همسران، خواهان آرامش و رضايت خاطر هستند، بايد دست از اين مقايسه و مطرح كردن اين گونه مسايل بردارند. اين گونه مسايل زيان بار معمولاً به دليل چشم چرانى مرد يا حساسيت زن به وجود مى آيد. فردى كه هر روز به صدها دختر و پسر چشم مى دوزد و آنها را با لباس هاى رنگارنگ و اندام هاى متفاوت مشاهده مى كند. به طور معمول در ذهنش اين مقايسه انجام مى شود كه همسر من آن شرايط و ويژگى ها را ندارد!! در آموزه هاى دينى براى جلوگيرى از هوس هاى شيطانى و آسيب زا، به مردان و زنان توصيه شده تا چشمان خود را از نامحرم ببندند و به آنها نگاه آلوده نداشته باشند.
امام صادق عليه السلام، درباره پيامدهاى ناپسند و مشكل آفرين نگاه حرام مى فرمايند: «نگاه حرام، تيرى مسموم از تيرهاى شيطان است و چه بسا يك نگاه، حسرت و اندوهى طولانى به دنبال داشته باشد».37
2. انتظارات بى جا
متأسفانه گاهى مشاهده مى شود كه دختر و پسر توقعات بيجايى از هم دارند و بارهاى سنگينى را بر هم تحميل و اين دوران شيرين را تلخ مى نمايند. اين توقعات به طور معمول برخاسته از نگاه سطحى به زندگى است و هر عقل سليمى آن را ناپسند مى داند و حتماً از آن بايد پرهيز كرد. اگر بزرگ ترها چنين مسايلى را پيش آورند، دختر و پسر بايد هواى همديگر را داشته باشند و علاوه بر اينكه نبايد وارد اين امور واهى شوند، لازم است از يكديگر دفاع كنند و هر كدام نگذارند بر ديگرى فشار وارد شود.
3. دخالت هاى بى جا
جوانانى را مشاهده كرده ايم كه دوران شيرين نامزدى شان و كانون با صفاى زندگى شان و قلب هاى پر از محبتشان، به خاطر دخالت هاى بى جاى اطرافيان، به تلخى و سردى و كدورت كشيده شده است! زوج هاى جوان بايد هميشه مراقب اين افراد باشند و زندگى شيرين خود را از «نيش زهرآگين» آنان محفوظ و مصون نگه دارند و هوشيار و مواظب باشند كه ممكن است اين «افراد» در قيافه «دلسوز و خيرخواه» نيز ظاهر شوند! بهترين راه مقابله با اين گونه افراد آن است كه در ظاهر سرى تكان داده و بگذريم و سعى شود بدون ناراحتى آنها صورت مسئله را تغيير دهيم و همچنان به همدلى و صميميت يكديگر پايبند باشيد البته براى موفقيت در اين مرحله «هوشيارى دختر و پسر» لازم است.
4. رعايت احترام پدر و مادر
بعضى دختر و پسرها، پس از اينكه همسر و مونس خود را يافتند، پدر و مادر را فراموش مى كنند و يا به آنان كم توجه مى شوند و گاهى نسبت به آنان بى ادبى مى كنند. گاهى مادر پسر، پس از آوردن عروس و حتى به محض نامزدى و عقد، احساس مى كند پسرش ديگر آن علاقه و توجه سابق را به او ندارد! و اين برايش بسيار سنگين و سخت است و گاهى از عهده تحملش خارج مى شود. آن گاه است كه ناراحتى و دعوا برپا مى كند.
همسران جوان بايستى مراعات حال پدر و مادر دو طرف را بكنند. به طورى كه پدر و مادر همسر را نيز همانند پدر و مادر خود بدانند و توجه داشته باشند كه احترام به پدر و مادر همسر، محبت و سازگارى بيشتر همسر را به ارمغان مى آورد و او نيز به پدر و مادر شما احترام مى گذارد و اين گونه دور تصاعدى محبت بالا مى گيرد. اما اگر اين روش انتخاب نشود دور نزولى زندگى شروع مى شود و با تلخى و نگرانى پسر و دختر همراه خواهد بود. بنابراين نبايد والدين را فداى همسر كرد و يا همسر فداى والدين شود.
اگر عروس و داماد، به همه جوانب امور توجه داشته باشند و حق هر كس را به جاى خود رعايت كنند، بسيارى از اين نزاع ها و كشمكش ها ميان والدين و عروس و داماد به وجود نمى آيد. عروس و داماد بايد توجه داشته باشند كه پدر و مادر، سال ها زحمت كشيده اند و آنان را با سختى ها و خون دل خوردن ها بزرگ كرده اند، اكنون انصاف نيست كه به آنان بى مهرى كنند. ناراحت كردن پدر و مادر، نارضايتى خداوند را به دنبال دارد و نارضايتى خدا، لطمه هاى سنگينى به زندگى فرزندان وارد مى كند و موجب عذاب آخرت مى شود. پدران و مادران، مايه بركت زندگى فرزندانند. نبايد اين سرمايه ارزنده را از دست داد. پدر و مادرها هرگز بدبختى و ناراحتى عزيزانشان را نمى خواهند. آنان خواهان سعادت و خوشبختى فرزندانشان هستند.
پسر و دختر خوب است قدر نعمت پدر و مادر را بدانند. انصاف نيست الان كه به هم رسيده اند، آنان را رنجيده خاطر كنند. جوانان فراوانى را مشاهده كرده ايم كه پس از بچه دار شدن و تحمل مقدارى زحمت بچه ها، تازه متوجه ارزش پدر و مادر خود شده و فهميده اند كه آنان چقدر برايشان زحمت كشيده و رنج برده اند! با اينكه مى دانيم امكانات رفاهى امروز، خيلى بيشتر و بهتر از قبل است و پدران و مادران ما، با سختى هاى زيادترى ما را پرورش داده اند. پس حق هر كس را به جاى خود ادا كنيد. بى توجهى و اهانت به هيچ كدام روا نيست. كارى نكنيد كه به تأسف و پشيمانى در آينده دچار شويد و آنگاه بيدار شويد كه ديگر پدر و مادر خفته اند!! و ديگر كارى از دستتان برنمى آيد.
5. زياده روى در رفت و آمدها
رابطه دختر و پسر و خانواده هايشان در اين دوران، بايد گرم و صميمى باشد؛ اما به افراط و زياده روى كشيده نشود. «اعتدال» در هر كارى پسنديده است و «افراط» ناپسند.
اگر رفت و آمدها و مهمانى ها زياد شود، دو طرف خسته مى شوند و اين خستگى به محبت ها لطمه مى زند؛ به خصوص اگر اين دوران، طولانى بشود. بسيار پيش مى آيد كه جوانان مى پرسند: «در دوران نامزدى و فاصله بين عقد و عروسى، چقدر بايد رفت و آمد كرد؟ چند روز يكبار؟ هر هفته چندبار؟...»
در جواب مى گوييم: اندازه معين و استانداردى ندارد، بلكه بايد ببينيد زمينه چقدر مهيا است و پذيرش چه اندازه مى باشد. نه آنقدر كم كه دل سردى بياورد و نه آن قدر زياد كه خستگى آور شود. نه تكبر و سرسنگينى و بى اعتنايى و نه زياده روى و سبك كردن خود و به زحمت انداختن ديگران. «اندازه نگه دار كه اندازه نكوست».
6. خاطرات ناخوشايند
ممكن است در طول دوران قبل از عقد، كدورت ها و ناراحتى هايى پيش بيايد و خطاهايى از طرفين سر بزند و يا در هنگام خواستگارى و بله برون و تعيين مهريه و شرايط ازدواج و مهمانى ها، ممكن است كدورت هايى پيش آمده و مسائلى بين دو خانواده ردّ و بدل شده باشد و بعضى از بزرگ ترها و اطرافيان و يا خود دختر و پسر، حرف هاى دل سرد كننده اى زده باشند. اين كدورت ها، نبايد به بعد از عقد سرايت كند. با خواندن عقد، همه اين ناراحتى ها بايد برطرف گردد و به دوران پس از عقد كشيده نشود. اگر به كسى بى احترامى شده و يا خيال مى كند به او توهينى شده است، بايد بخاطر خدا ببخشد. اكنون كه به سلامتى، اين دو جوان زندگى مشتركشان را آغاز كرده اند، بزرگترها و افراد دو خانواده بايد ناراحتى ها را به بزرگى خودشان ببخشند و فراموش كنند و هرگز در صدد تلافى و تجديد ناراحتى ها بر نيايند. عروس و داماد نيز هرگز درباره آن دل خورى ها، حرفى نزنند. مطرح كردن خاطرات ناخوشايند، نشانه عدم رشد و ناپختگى طرفين است و باعث كم شدن محبت ميان همسران مى شود و گاهى لطمه هاى سنگينى بر پيكره زندگى نو پا وارد مى كند و صفا و صميميت را خدشه دار مى كند.
7. خاطرخواهان قبلى
بعضى از عروس و دامادها و بستگانشان براى عزيز كردن خود و يا براى جبران عقده هاى حقارتشان و يا به هر انگيزه ديگر، از خواستگاران و خاطرخواهان فراوان سابق خود، نزد يكديگر سخن مى گويند و معمولاً تعدادشان را چندين برابر واقعى اش افزايش مى دهند و آنان را به رخ همديگر مى كشند! در حالى كه مطرح كردن اين نوع خاطرات و به رخ كشيدن ها، بيشتر غرور و يا تحقير را به دنبال دارد و گاهى به تحريك غيرت مرد و يا احساسات زن مى انجامد و موجب بدبينى و سوء برداشت مى شود. به همين جهت اين نوع خاطرات گذشته بايد پس از ازدواج از صحنه ذهن پاك كرد و به زبان نياورد.
8. طولانى شدن دوره نامزدى
برخى از مشكلات ناشى از طولانى شدن بيش از حدّ دوران عقد عبارت است از:
- فشارهاى روانى كه از ناحيه اطرافيان متوجه همسران مى شود و درباره تأخير عروسى و معطّلى آن به گفت و گو مى پردازند.
ـ محدوديت هاى تأمين عواطف و احساسات يكديگر و اختلال در وضعيت جسمى و روانى دوطرف است.
- احساس بلاتكليفى براى دختران و اينكه با وجود داشتن همسر هنوز در خانه والدين زندگى مى كنند.
- خسته شدن والدين دختر و پسر از رفت و آمد زياد و مكرر داماد و مسايلى كه پيش مى آيد.
- بدآموزى هاى اخلاقى و تربيتى كه گاهى متوجه برادران و خواهران عروس مى شود.
گاهى ممكن است اين ارتباط ها فراتر رفته و زمينه اختلافات جدى را به دنبال داشته باشد. لذا توصيه ما اين است كه مدت نامزدى در ازدواج فاميلى بين سه تا شش ماه و در ازدواج با غريبه، تا نه ماه باشد. البته بايد توجه داشت دانشجويانى كه به دليل شرايط درسى نمى توانند عروسى كنند، ممكن است دوران عقد مدتى طولانى شود، لكن با رعايت ادب و تأمين نظر خانواده ها و لحاظ شرايط خاص خود، قدرى ارتباط ها متفاوت باشد.

وليمه عروسى
پرسش 4 . آيا برگزارى عروسى و وليمه دادن لازم و ضرورى است يا اينكه مى شود عروس و داماد به حج عمره و يا زيارت امام رضا عليه السلام بروند و از اين همه خرج دادن ها جلوگيرى كرد؟
بايد توجّه داشت كه جشن گرفتن براى عقد يا عروسى بسيار مطلوب و مورد سفارش اسلام است كه از آن با عنوان وليمه عروسى ياد شده است. پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در روايتى مى فرمايند: «وليمه در پنج مورد مستحب است و ثواب دارد: ازدواج، تولد فرزند، ختنه، خريد خانه و بازگشت از مكه».38
امام رضا عليه السلام نيز فرمودند: «از سنت هاى پيامبران، غذا دادن در موقع عروسى است».39
بر اين اساس وليمه دادن در ازدواج به شرط آنكه طرفين امكان مادّى داشته باشند، مستحب بوده و پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نيز در ازدواج خويش اين موضوع را رعايت نموده و گروهى را اطعام نمودند.
در روايات اسلامى در مورد دفعات وليمه دادن نيز بحث شده است به طورى كه پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در اين زمينه فرمودند: «دعوت روز اوّل (در عروسى) به حق است و دعوت روز دوم احسان و نيكى است و دعوت روز سوم خودنمايى و شهرت طلبى».40
در حقيقت وليمه نوعى مشاركت اقوام و آشنايان در ازدواج زوجين است و فوايدى دارد كه برخى از آن عبارتند از:
1. آگاهى و گواهى مردم به ازدواج زوجين كه در شهرت نسل آنان به طهارت و پاكى موثر است.
2. پذيرفتن زوجين در ورود به جامعه اسلامى و قبول آنها به عنوان اعضاى فعّال و اساسى جامعه.
3. شركت دسته جمعى در مجلس شادى و سرور كه بسيار نشاط انگيز است.
4. حل و رفع بعضى ناراحتى ها و اختلافات و سهيم شدن آشنايان و نزديكان در حل مشكلات خانواده جديد، در حال و آينده.
5. تشويق جوانان ديگر به امر مقدّس ازدواج و تشكيل خانواده.
6. بدرقه زوجين با دعاى خير و دور نمودن بلا و گرفتارى از زندگى نوپاى آنان.
البتّه ناگفته نماند متأسّفانه امروزه وليمه دادن ها كه به صورت جشن عروسى برگزار مى گردد، مشكلات و آفت هايى را نيز به دنبال مى آورد كه برخى از آنها عبارتند از:
- تنها افراد متموّل و متمكن به چنين مجالسى دعوت مى شوند و از اطعام به فقرا و مساكين خبرى نيست. پيامبراسلام صلى الله عليه و آله در اين باره مى فرمايند: «بد وليمه اى است وليمه عروسى، در آن ثروتمندان را اطعام مى كنند و از مستمندان جلوگيرى مى نمايند».41
- آلوده شدن اين مراسم با ارزش و شادى آفرين به اختلاط زن ومرد، ولخرجى، چشم و همچشمى، تجمّل پرستى، انواع هوا و هوس، اسراف و تبذير و...

زمان عروسى
پرسش 5 . بهترين زمان براى برگزارى عروسى و وليمه چه موقعى است؟
عروسى و پذيرايى از ميهمانان را در هر موقعى از سال مى توان انجام داد؛ ولى بهتر و پسنديده تر اين است كه از برگزارى جشن و سرور در ايام عزادارى و شهادت امامان معصوم عليهم السلام، اجتناب شود و با اين كارها حرمت شعاير دينى خدشه دار نگردد و سعى شود در ايام شادى و سرور مذهبى كه ايامى با بركت و پرميمنت است اين مراسم انجام شود. همچنين توصيه گرديده تا اين مراسم عروسى در شب انجام شود به ويژه شب هاى جمعه زيرا آرامش و رضايت خاطر در شبانگاهان بيشتر است و عروس و داماد در شرايط بهترى به سر مى برند.
حضرت امام صادق عليه السلام، مى فرمايند: «عروس را شب به خانه شوهر ببريد».42 و امام رضا عليه السلام، مى فرمايند: «انجام عروسى در شب روش رسول خداست چه اينكه خداوند شب را مايه آرامش قرار داده و زن هم مايه آرامش خاطر است».43
البته مستحب است وليمه را ظهر بدهند، در اين صورت به نظر مى رسد شب زفاف اسباب گرفتارى و اضطراب كمترى دامن گير زوجين شده و در نهايت شب خاطره انگيزتر و موفقترى خواهند داشت.
در آموزه هاى دينى نيز سفارش شده كه ميهمانى در روز و ظهر باشد و زفاف در شب انجام گيرد.
امام صادق عليه السلام مى فرمايند: «زفاف را در شب برگزار كنيد و غذا و طعام را در ظهر بدهيد».44

بايسته هاى جشن ازدواج
پرسش 6 . چگونه مى توان عروسى و عقد را شاد و با نشاط و به دور از معصيت الهى برگزار كرد؛ زيرا متأسفانه در برخى از مراسم ها و جشن هاى ازدواج خانواده هاى مذهبى نيز منكرات بسيارى شايع شده است. چه بايد كرد؟ آيا جشن ازدواج برگزار نكنيم و موجبات دل خورى خانواده ها را فراهم كنيم يا اينكه خداى ناكرده به اين منكرات تن بدهيم؟ با توجه به اينكه عملاً امر به معروف و نهى از منكر بسيار مشكل و كم بازده است.
نياز به شادى و نشاط در همه عرصه هاى زندگى ضرورى است. حضرت على عليه السلام درباره اهميت شادى و شادكامى در زندگى مى فرمايند: «اين دل ها و روان ها همانند بدن ها خسته و بى نشاط مى شوند و نياز به استراحت دارند، لذا براى آنها نكته هاى زيبا و نشاط انگيز فراهم كنيد».45
بنابراين جشن گرفتن در حدّ متعارف براى ازدواج بسيار مطلوب و آغاز شادى براى زندگى مشترك است. توصيه به شركت در مجالس شادى عروسى و وليمه خود گواه اهميت برگزارى مراسم شادى و سرور مى باشد؛ البته همانند ساير مراحل زندگى، داراى حدّ و مرزها و قوانين خاص خود است؛ به همين دليل در آموزه هاى دينى حدود و شرايطى براى آن تعيين شده است.
نكات زير براى برگزارى مجلس عروسى شاد و به دور از معصيت پيشنهاد مى گردد:
آراستگى و زيبايى
توجه به آراستگى در شب عروسى دو چندان است. در حقيقت زينت و آراستن عروس و داماد يكى از مراسم ازدواج است، به طورى كه توصيه شده است عروس خود را با استفاده از زيور آلات زينت كرده و بيارايد.
در مراسم حضرت زهرا عليهاالسلام پيامبر اسلام خطاب به امّ ايمن فرمودند: «يكى از حجره ها را براى زفاف زهرا عليهاالسلام آماده سازيد و او را آرايش كنيد و خوشبويش سازيد تا او را به خانه شوهر بفرستيم».46 اگرچه شايسته است از آرايش افراطى و غليظ پرهيز گردد.
1. بايد ابتدا عروس و داماد ملزم به رعايت آداب اسلامى باشند و مسائل شرعى مثل پوشش، آرايش و ساير مسائل را مراعات كنند و مرتكب خلاف شرع نشوند.
2. زمان مناسبى براى مراسم جشن انتخاب شود مانند: اعياد مذهبى يا شب و روز جمعه.
3. عروس و داماد در نحوه برگزارى مجلس جشن با هم مشورت كنند و با خانواده هاى خود هماهنگ عمل كنند؛ در اين صورت از دخالت افراد خودسر جلوگيرى مى شود.
4. از افراد هنرمندى كه مى توانند به خواندن اشعار، بيان لطيفه هاى مناسب مجلس را شاد و گرم نگه دارند، دعوت به عمل بيايد تا مجلس جشن سوت و كور نباشد و جلوى سوء استفاده بعضى از افراد كه در اين موقعيت ها مى خواهد اشاعه فحشا كنند و دست به كارهاى خلاف شرع بزنند، گرفته شود.
5. محيط خانم ها و آقايان جدا از يكديگر باشد و از اختلاط زن و مرد جلوگيرى شود.
6. تا جايى كه توان مالى داريد پذيرايى خوبى از ميهمانان داشته باشيد؛ زيرا يكى از وسايل شادى بخش همين پذيرايى هاست و مى تواند جانشين خوبى براى كارهاى حرام باشد.
7. از افراد متدين و با شخصيت در مجلس خودتان دعوت كنيد؛ زيرا حضور آنها در اين گونه مجالس باعث مى شود جلوى برخى از كارهاى خلاف گرفته شود.
8. اگر همه پيش بينى هاى گفته شده را به كار بستيد ولى هم چنان عدّه اى ابراز نارضايتى كردند نگران نباشيد و هيچ گاه رضايت ديگران را بر رضايت خدا ترجيح ندهيد و همه تلاشتان اين باشد كه رضايت خداوند را به دست آوريد.
اينكه گفتيد امر به معروف و نهى از منكر كم اثر شده است به خاطر اين است كه اين وظيفه دينى خوب انجام نمى شود و بسيارى از افراد از انجام آن شانه خالى مى كنند و الا اگر همه وظيفه خود بدانند و اين دو فريضه الهى را انجام دهند جلوى بسيارى از منكرات گرفته مى شود و بسيارى از كارهاى خوب و معروف نهادينه مى شود. از اين رو بايد وظيفه خود را انجام دهيد. البته سعى شود در برخورد با والدين و بستگان از ادب و اخلاق اسلامى بهره گرفته شود.
تأخير انداختن مراسم عروسى به خاطر فوت افراد، وجوب شرعى و حتّى استحباب نيز ندارد و در اسلام حكم خاصى در اين باره وجود ندارد؛ امّا احترام به بعضى آداب و رسوم عرفى و اجتماعى به دليل اينكه زندگى اجتماعى دچار مشكل نشود، كارى منطقى و عقلانى است. به خصوص در مناطق و قوميت هايى كه حساسيت خاصى به اين مسايل وجود دارد به طورى كه برگزارى مراسم عروسى را نوعى توهين تلقى مى كنند. سزاوار است كه آداب و رسوم اجتماعى را تا حدّ امكان رعايت نمود؛ البته اگر چنانچه در شرايطى قرار داشتيم كه امكان به تأخير انداختن جشن عروسى نبود، مى توان با كسب اجازه از صاحبان عزا و اداى احترام به آنها، جشن عروسى را با حفظ احترام به طور مختصر و خصوصى برگزار كرد.

شب زفاف
پرسش 7 . شب زفاف و حجله عروسى چه فرقى مى كند؟ روابط زناشويى چگونه انجام شود كه خاطره خوبى در زندگى بماند؟
«شب زفاف» يعنى شبى كه عروس را به خانه داماد مى برند (شب عروسى) و اوّلين شبى است كه دختر و پسر، زن و شوهر ناميده شده، در محيطى جدا از خانواده پدرى، خانواده جديدى تشكيل مى دهند.
«حجله« نيز اتاق مزيّن و آراسته اى براى عروس و داماد است كه شب اوّل را در آن به سر مى برند. در حقيقت حجله، مكان سرآغاز يك زندگى جديد و تحوّل مهم و شگرف در زندگى مشترك است.
انتخاب كلمه زفاف به معناى «سرعت» براى اوّلين شب تشكيل خانواده و زندگى زناشويى به اين علّت است كه عروس و داماد و بستگان آنان همه تمايل به شتاب و سرعت براى اين كار خير دارند و تمايل دارند هر چه سريع تر كانون گرم زندگى زوجين تشكيل گردد. شب زفاف، برنامه و زمانى براى سرعت گرفتن است.47
شب زفاف از شب هاى به ياد ماندنى، با اهميت و لذّتبخش براى همسران است. در اين شب مى بايد به نكاتى درباره مسايل معنوى، بهداشتى، توجّه داشت. در اين قسمت به نمونه هايى از اين نكات اشاره مى شود:
1. ياد و نام خدا
استعانت از خداوند و ياد خالق متعال در هر كارى نيكو و انرژى آفرين است. هنگام همبستر شدن نيز طلب يارى از خداوند و توكل به او، بسيار زيبا خواهد بود. حضرت على عليه السلام مى فرمايند: «هرگاه كسى از شما خواست با همسرش آميزش كند، به نام خدا و به يارى خدا شروع كند و بگويد: خداوندا! شيطان را از من و فرزندانى كه به من عنايت مى كنى، دور كن».48
امام باقر عليه السلام در بيان آداب حجله مى فرمايد: «وقتى به حجله وارد شدى و نزد عروس رفتى، دست بر پيشانى او بگير و دعا كن و بگو: خدايا! من، اين خانم را از تو به امانت گرفتم و با سخنان تو او را حلال نمودنم. پس، اگر فرزندى از او متولد شد، او را مبارك و با تقوا و از شيعيان محمد صلى الله عليه و آله و آلش قرار ده و در او براى شيطان نصيبى قرار مده».49
2. با وضو بودن
انسان با وضو احساس نشاط و آرامش مى كند. از امام رضا عليه السلام درباره وضو سوثل شد، حضرت فرمودند: «وضو باعث از بين رفتن كسالت و زدودن خواب آلودگى و پاك ساختن دل براى حضور در براى خداى متعال مى شود».50
امام عليه السلام در اين حديث، به ابعاد جسمى و روحى وضو، يعنى نظافت، پاكى، آمادگى روح، كسب نشاط و پديد آوردن زمينه معنوى، اشاره مى كند. همه اين امور در آميزش جنسى مطلوب بوده و رابطه را معنوى، باصفا و نورانى مى كند به ويژه در شب زفاف با وضو بودن به آرامش و نشاط معنوى پسر و دختر بيشتر كمك مى كند و اطمينان آنان را براى شروع زندگى مشترك پاك و با ايمان بيشتر مى كند.
3. شستشوى پاى عروس
حضرت پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: «يا على عليه السلام، چون عروس وارد خانه تو شود، پاهاى او را بشوى. اگر چنين كنى، خداوند هفتاد هزار نوع فقر را از خانه تو دور مى كند و هفتاد بركت را در آن داخل مى كند و هفتاد رحمت بر تو نازل مى كند».51
چه بسا چنين رفتار خاطره بسيار خوشايندى از علاقه شوهر به خانمش نشان دهد و آرامش و نشاط و اعتماد را در او دو چندان كند، بديهى است رضايت مندى عروس در شروع زندگى مشترك، آرامش و همراهى او را در تأمين نظر داماد را بيشتر فراهم مى سازد و لذت زندگى به طور تصاعدى اوج مى گيرد.
4. نماز و دعا
از امام باقر عليه السلام فرموده اند: «چون عروس را به نزد تو آوردند، بگو وضو بگيريد و هركدام دو ركعت نماز بخوانيد و سپس حمد الهى را به جا آوريد و بر محمد صلى الله عليه و آله صلوات بفرستيد و دعا كنيد و حاجات خود را از خدا بخواهيد. همچنين اين دعا را بخوانيد: خدايا روزى ام كن و دوستى و رضاى او را و خشنود دار مرا بدان، كانوان خانوادگى و لذّت ما خوش دار؛ زيرا تو حلال را دوست دارى و از حرام ناخشنودى».52
5. رو به قبله و پشت به قبله نبودن
يكى از توصيه هاى معنوى در رابطه با آميزش اين است، رو به قبله و پشت به قبله، آميزش كردن، مكروه است و ناپسند مى باشد. امام صادق عليه السلامفرمودند: «پيامبر نهى فرموده از آميزش در حالى كه زن و شوهر پشت به قبله يا رو به قبله باشند».53 (كف پا و فرق سر رو به قبله نباشد).
6. تميزى و خوشبويى
تميزى و نظافت و خوشبويى در شب زفاف از اهميت چند برابر برخوردار است. زيرا عروس و داماد اولين تجربه جنسى را با همديگر برقرار مى كنند و رضايت مندى آنان خاطره انگيز خواهد بود.
7. بغل كردن و هم آغوشى
وقتى زن و شوهر همديگر را بغل كرده و تماس بدنى پيدا مى كنند، علاوه بر اينكه احساس الفت و دوستى بيشترى مى نمايند، تحريك جنسى نيز مى شوند. اين موضوع براى زنان از اهميت بيشترى برخوردار است. زيرا خانم ها عاطفى ترند و نياز به محبوب بودن در آنان بيشتر است.
8. ابراز محبت و علاقه
زن و شوهر علاوه بر اينكه در تمام حالات زندگى مى بايد به همديگر اظهار علاقه و محبت داشته باشند و اين جزء وظايف اخلاقى آنان است. پيامبر صلى الله عليه و آلهفرموده اند: «حق مرد بر همسرش اين است كه به خانه اش پايبند باشد، با او مهربانى كند و محبت بورزد و نسبت به او دل سوز باشد».54
همچنين فرمودند: «من اتخذ زوجاً فليكرمها»؛ «هركس همسرى برگزيد، بايد احترامش كند».
و يا فرمود: «قول الرجل للمرأة انّى احبك لا يذهب من قلبها ابداً»؛ «اين گفته مرد به زنش كه «دوستت دارم» هرگز از قلب زن بيرون نمى رود».55
وقتى زن يا مرد با جملاتى همچون، دوستت دارم، خوشگل من، عزيز من و... مواجه مى شود، علاوه بر اينكه تحريك جنسى مى شود، علاقه اش به همسر زياد شده و با رضايت كامل پذيرايى جنسى مى نمايد. برخى از مردان از اظهار محبت كلامى خوددارى مى كنند!! و استدلالشان اين است: معلومه كه من دوستش دارم! و يا «لوس مى شه»! اينها بدانند اشتباه مى كنند. بلكه بايد محبت و علاقه را به زبان هم جارى كرد تا خيال خانمتان آسوده شود و رضايت قلبى پيدا كند.
مردى به امام باقر عليه السلام عرض كرد: من اين شخص را دوست دارم. امام عليه السلام فرمود: «پس به او اعلام كن؛ چراكه اين كار، مودّت و دوستى را پايدارتر مى كند و براى الفت و دوستى بهتر است».56
9. شوخى كردن
شوخى ابزارى است كه مى توان از آن در راستاى رفع تنش و اضطراب بهره جست. همين طور از شوخى مى توان براى ايجاد سرور و شادى استفاده نمود. زن و شوهر وقتى در كنار هم آرميده اند مى توانند با شوخى هاى لطيف و تحريك كننده، فضاى ارتباطى را تلطيف كنند و از اين طريق به نشاط و شادمانى خود بيفزايند.
10. آمادگى جنسى
به طور معمول ميل جنسى در مرد فعال است و به آسانى واكنش نشان مى دهد و به راحتى برانگيخته مى شود. اما زنان نيازمند تحريك طولانى، عاطفى و صميمى هستند. به طور كلى زنان مرحله معاشقه و پيشنوازى جنسى را ترجيح مى دهند و بعد از فزونى يافتن تحريكات جنسى و فراهم شدن زمينه هايى، آمادگى آميزش را اعلام مى كنند. لذا مردان مى بايد از عشق بازى، نوازش، اظهار علاقه و هر روشى كه باعث تحريك زن مى شود بهره برند و هم خودشان لذت برده و هم همسران خود را شادكام نمايند.
پيامبر گرامى اسلام حضرت محمد صلى الله عليه و آله در اين باره مى فرمايند: «سه چيز از جفا است: يكى اينكه با فردى همراه شوى و اسم و رسم او را نپرسى؛ ديگر اينكه به طعامى دعوت شوى و قبول نكنى.... سوم اينكه بدون آماده سازى همسرت با او آميزش كنى».57
همچنين فرمودند: «هر بازى و لهوى باطل و بيهوده است مگر در سه چيز كه در اين سه چيز پسنديده و حق است؛ تربيت اسب، تيراندازى و ملاعبه و بازى با همسر (در موقع آميزش)».58
نقاط حساسى و تحريك شونده زنان و مردان، متفاوت است. در مردان حساس ترين موضع تحريكى، آلت و سينه ها هستند. همين طور دست كشيدن به پشت مرد يعنى ناحيه ستون فقرات، در تحريك جنسى مرد موثر است. در زنان، نقاط تحريكى زيادى وجود دارد و همه بدن زن تحريك پذير است ولى برخى نقاط مثل سينه، كليتوريس (قسمت فوقانى واژن) لب ها، لاله گوش، گردن و... از حساسيت بيشتر و تحريك پذيرى، بيشترى برخوردار است. اگر چنانچه مردان قبل از آميزش، با لمس كردن و دست ورزى نقاط حساس، زنان را براى ارتباط جنسى آماده كنند بسيار مطلوب خواهد بود و كام جويى به اوج خودش مى رسد. در آموزه هاى دينى به تحريك جسمانى توجه شده و به آن توصيه گرديده است.
امام رضا عليه السلام فرموده اند: «با همسرت آميزش نكن، مگر اينكه با او بازى زيادى كنى و سينه هايش را مالش دهى، وقتى اين كار را كردى شهوت بر او غالب مى شود (تحريك مى شود)... وقتى شهوت غلبه كرد از صورت و چشمانش مشخص مى گردد، در اين صورت به تو ميل پيدا مى كند همانطور كه تو ميل و رغبت دارى».59 در اين روايت علاوه بر لزوم تحريك جسمانى زن به زمان غلبه شهوت و آمادگى جنسى، اشاره شده است.
11. شتاب نكردن
روابط جنسى بسيار پيچيده و دقيق است و نمى توان آن را فقط محدود به ارضاى شهوانى و جسمى نمود. يكى از مسايلى كه در روابط جنسى مهم است آمادگى روانى است. ميزان آمادگى روانى بستگى به تجربيات، اطلاعات، مطالعات و مهارت هاى ارتباطى دارد. اگر چنانچه قبل از آميزش، آمادگى روانى مهيا نگردد، اثر منفى شديدى روى همسر خواهد داشت. لذا در آميزش نبايد شتاب كرد و مى بايد با حوصله و آرامش، زن را براى آميزش جنسى آماده نمود. خانمها به روابط عاطفى بيشتر اهميت مى دهند تا روابط جنسى، علاوه بر اينكه مدت زمانى كه براى تحريك جنسى آنان لازم است، حداقل 15 تا 20 دقيقه مى باشد. مردان نبايد در آميزش عجله داشته باشند و هرگز نبايد با اين كار، لذت كاميابى و كامجويى را كاهش دهند. در شب زفاف اگر چنانچه آمادگى عاطفى ايجاد نگردد، بهتر است، ارتباط جنسى به شب هاى بعد موكول شود.
در آموزه هاى دينى نيز اهميت زيادى به كيفيت آميزش با همسر داده شده و به مردان توصيه گرديد تا از عجله بپرهيزند و با زنان خود ملاعبه و بازى داشته باشند.
امام صادق عليه السلام مى فرمايند: «وقتى خواستيد با همسرتان آميزش كنيد مانند پرندگان به صورت عجله اى با آنان درنياميزيد بلكه با حوصله و ملاعبه باشد و با درنگ و پاييدن انجام شود».60
حضرت على عليه السلام نيز فرمودند: «هرگاه كسى خواست با همسرش آميزش كند، نبايد عجله داشته باشد؛ زيرا زنان را قبل از آميزش، نيازها و كارهايى است!!»61
12. پرهيز از آميزش عريان
در آموزه هاى اخلاقى اسلام از آميزش كردن در حالى كه زن و شوهر هر دو به طور كامل لخت هستند، نهى شده است. ممكن است اين امر به دليل رعايت حيا و همچنين به دليل اين باشد كه انسان ها در حالت لختى جذابيت زيادى ندارند بلكه وقتى لباسى بر تن دارند، زيباتر به نظر مى آيند. البته ممكن است دلايل و علل ديگرى داشته باشد. امام صادق عليه السلام مى فرمايند: «وقتى زن و شوهر ميخواهند آميزش جنسى داشته باشند كاملاً لخت نشوند (حداقل لباس جزئى داشته باشند) اگر اين كار را بكنند ملائكه از آنان دور مى شود».62
13. نگاه نكردن به آلت جنسى
در رابطه با نگاه كردن مرد به آلت جنسى زن در حال آميزش، روايات متعددى وجود دارد. برخى از آنها به مرد اجازه داده به آلت جنسى زن نگاه كند و برخى نيز نهى نموده است. در مجموع ممكن است، نگاه كردن به ظاهر آلت زنان اشكال نداشته باشد اما نگاه كردن به داخل آلت و فرج زنان نهى شده است. در اين نهى شدن نكته تربيتى و روانشناختى وجود دارد و آن اين كه داخل فرج زنان جذابيتى نداشته و باعث نفرت مرد از زن مى گردد، لذا براى اينكه علاقه مندى مرد به زنش كم نشود، توصيه شده به داخل فرج زن نگاه نكند.
حضرت على عليه السلام در اين زمينه مى فرمايند: «احدى از شما نبايستى به داخل عورت همسرش بنگرد؛ چه بسا چيزى ببيند كه او را خوشايند نباشد و البتّه موجب كورى فرزند نيز مى شود».63
14. گفتگو نكردن در حال آميزش
در آموزه هاى دينى و اخلاقى توصيه هاى زيادى به معاشقه و ملاعبه و اظهار محبت به همسر شده كه مردان مى بايد در قبل از آميزش آن را رعايت نمايند تا همسران تحريك شده و آماده ارتباط جنسى بشوند.64 اما در آموزه هاى اخلاقى و دينى از صحبت كردن در موقع مجامعت (آميزش واقعى) نهى شده و آن را مكروه و ناپسند دانسته اند؛ به طورى كه در برخى روايات به وجود آمدن برخى اختلال ها در كودكان را به اين گفتگو نسبت داده اند.
امام صادق عليه السلام مى فرمايند: «بپرهيزيد از صحبت كردن با همسر در موقع آميزش و دخول».65
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نیز از گفتگوى زياد در موقع مجامعت نهى فرمودند.66
نتيجه اينكه گرچه گفتگو و اظهار علاقه و عشق به همسر به صورت كلامى و غيركلامى، قبل از آميزش واقعى، مورد تأكيد است ولى از گفتگوى زياد در موقع آميزش نهى شده و ناپسند شمرده شده است. البته نام خدا و ذكر خدا نهى نشده و توصيه گرديده است.
گرچه حكمت و فلسفه اين نهى ها و توصيه هاى براى ما مشخص نيست ولى ممكن است به دليل اين باشد كه زن و شوهر در موقع آميزش مى بايد كاملاً آرامش داشته باشند و ممكن است گفتگوى زياد از آرامش آنان بكاهد و البته ممكن است دلايل ديگرى وجود داشته باشد.
15. رها نكردن همسر بعد از آميزش
معمولاً پس از پايان آميزش تمايل زن نسبت به مرد همچنان ادامه دارد و اين به دليل طولانى بودن ارگاسم و نياز شديد به محبت است. در اين موقع مردان بايد اين نياز را با ادامه عشقبازى و اظهار علاقه، تأمين كنند. اگر مردها بعد از آميزش و ارگاسم، زن را رها كنند، اين تصور براى خانم ها پيش مى آيد كه مردان فقط به فكر خواسته ها و اميال خود هستند و با چنين پيش فرضى ناخوشايندى در نوبت هاى بعدى همراهى لازم را انجام نخواهند داد. در حالى كه اگر شوهر بعد از آميزش نيز رو به سوى همسر داشته باشد و به نشانه محبت او را در آغوش داشته باشد و حتى از او تشكر كند و بعد از چند دقيقه اگر خواست جهت استراحت حالت خواب خود را تغيير دهد اشكالى ندارد و خاطره خوش اين ابراز محبت براى نوبت هاى بعدى آميزش بسيار موثر خواهد بود.
نكته پايانى، در مورد مسائل جنسى تجربيات ناخوشايند جنسى برخى زن و شوهرها ممكن است براى جوان ها هراس ايجاد كند و در برخى از موارد تنفّر از مسائل زناشويى را به دنبال داشته باشد. بنابراين خوب است اطلاعات مناسب و شناخت صحيحى نسبت به آن به وجود آيد.
در اولين تجربه جنسى به طور معمول نوعى درد ممكن است پيش آيد، البته براى تحمل اين نوع درد، بهترين كار آمادگى عاطفى و توجه به شور و نشاط شروع زندگى مشترك است. اين عشق و علاقه سبب مى شود تا دختر به مرحله ارگاسم يا نزديك آن برسد و درد يا خيلى كم شود يا قابل تحمل گردد.

تغذيه شب زفاف
پرسش 8 . در شب زفاف از چه غذاها و ميوه هايى استفاده كنيم كه در تقويت قواى جنسى مؤثر باشد؟
عواملى كه در تقويت قواى جنسى مرد و زن، تأثير فوق العاده اى دارد؛ نخست عوامل عاطفى و معنوى است و سپس تغذيه مناسب مى باشد.
درباره عوامل روانى و عاطفى و نقش آن در تقويت قواى جنسى، تحريك همسران، رضايت جنسى و استحكام خانواده، در قسمت هاى بعدى به طور مفصل و جامع گفتگو خواهيم كرد. در اين قسمت فقط به عنصر تغذيه و نقش آن در تقويت قواى جنسى و تمايلات شهوانى مى پردازيم.
همانطور كه اطلاع داريد حيات و سرزندگى انسان ها به خونى است كه در رگ هاى آنان جارى است. خون از طريق رگ ها به تمام اعضاى بدن منتقل مى شود و باعث تغذيه آنان مى گردد. خون نيز به نوبه خود از مواد غذايى كه انسان مصرف مى نمايد، ساخته مى شود. اگر تغذيه سالم، بهداشتى و پرانرژى مصرف شود، به دنبالش خونى سالم و پرانرژى توليد مى گردد. خون علاوه بر اينكه مواد اصلى منى را تشكيل مى دهد، در فعال شدن و استقامت قواى جنسى و آلت جنسى نقش تعيين كننده و محورى دارد. لذا تغذيه كافى، سالم و پرانرژى نقش اساسى در تأمين نشاط بدن و تقويت قواى جنسى دارد.
تذكر اين نكته نيز لازم است كه مصرف دارو و يا مواد ديگرى براى تحريك جنسى پايدارى ندارد و چنين افرادى، به زودى به ناتوانى جنسى مبتلا مى شوند و يا انتظارى كه دارند برآورده نمى شود. زيرا آنان بدون تقويت طبيعى بدن، به تحريك كاذب روى آورده و در واقع از قواى جنسى خود به صورت غيرطبيعى و از طريق تحريكات دارويى بهره مى برند.
بنابراين مسير طبيعى، استفاده از غذاهاى شيرين و پروتئين دار چون عسل، خرما، كباب، خامه، شير، گوشت مى باشد كه براى تقويت قواى جنسى توصيه مى شود.67 همچنين پسته، كاهو، هويج زرد، شلغم پخته، زنجبيل، انجير، زعفران، پياز، سير (البته كم) و تخم مرغ در تقويت قواى جنسى مؤثر است، برخى به استفاده از گداخته غذايى كه از مغز پسته، بادام، فندق، گردو، شاه دانه، عسل و آرد تهيه مى شود توصيه مى كنند. نارگيل و شير آن، ترنجبين، دارچين، فلفل سياه، سيب، كاكائو، كندر، موز نيز در تقويت قواى جنسى مفيد است.
به نظر مى آيد بهترين روش براى كنترل باردارى در شب زفاف، استفاده از قرص است؛ البته به صورت موقت و محدود؛ براى روزهاى بعد از زفاف مى توان از قرص، كاندوم و... استفاده نمود. توصيه مى شود جوانان عزيز باردارى را خيلى زياد به تأخير نيندازند؛ زيرا ممكن است رحم زن، قابليت باردارى را از دست بدهد و آسيب ببيند.

بايسته هاى همبسترى
پرسش 9 . در رابطه با آداب همبستر شدن چه احكام و توصيه هايى در اسلام وجود دارد؟
همان گونه كه مى دانيد، غريزه جنسى در انسان، همچون ديگر غرايز، يكى از نيازهايى است كه خداوند در وجود انسان به وديعه گذاشته است. اين نياز نيز بايستى به طور معقول و متعادل تأمين و ارضا شود. در آموزه هاى دينى نيز بر اهميت اين موضوع تأكيد شده است. پيامبر اعظم صلى الله عليه و آله فرمودند: «هر مؤمنى كه با همسرش آميزش نمايد، هفتاد هزار فرشته بال هايشان را براى آنها مى گسترانند و رحمت خدا بر آنان نازل مى گردد».68
نيز امام صادق عليه السلام فرمودند: «هيچ مباح و حلالى نزد خداوند، دوست داشتنى تر از آميزش با همسر نيست. پس زمانى كه مومن با همسرش نزديكى كرده و غسل جنابت مى كند، شيطان به گريه مى افتد و مى گويد: اى واى! اين بنده از پروردگارش اطاعت نموده و گناهانش بخشيده شده است».69
همان طور كه قبل از اين نيز بيان شد نكته اى كه غالباً در بين همسران، مورد غفلت قرار مى گيرد اين است كه در انسان برخلاف ساير جانداران، كيفيت همبستر شدن با همسر و انجام رفتار جنسى غريزى نيست، بلكه آموختنى است و بايد روش صحيح آن را ياد گرفت، گرچه اصل وجود غريزه جنسى غريزى و فطرى است. به همين دليل، يكى از آموزه هاى ضرورى براى هر پسر و دختر جوان كه تصميم دارند زندگى مشترك خويش را آغاز كنند اين است كه دانستنى هاى لازم براى اين كار را ياد بگيرند. يك سرى از اين دانستنى ها به احكام شرعى روابط زناشويى مربوط است كه عبارتند از:
الف. آنچه در آميزش جنسى مكروه است
ـ ايستاده آميزش كردن.
ـ استفاده از انواع داروها و وسائل آميزشى توسط مرد در صورتى كه باعث آزار زن شود.
ـ آميزش در ساعات اوليه شب.
ـ آميزش در شبى كه خسوف (ماه گرفتگى) شده است.
ـ آميزش در روزى كه كسوف شده است.
ـ آميزش در سه شب آخر ماه قمرى.
ـ آميزش در حالى كه سر يا كف پا، رو به قبله است.
ـ آميزش در شب عيد قربان، شب عيد فطر و شب نيمه ماه شعبان.
ـ آميزش در وضعيت كاملاً عريان.
ـ آميزش در حالت جنابت مرد.
ـ آميزش با زن حامله بدون گرفتن وضو.
ـ آميزش با شكم و مثانه پر.
ـ آميزش با انگشترى كه نام خدا يا آيه اى از قرآن بر آن نقش بسته است.
ـ آميزش با زنان سالمند.
ـ سخن گفتن در حال آميزش به خصوص براى مرد (هنگام قصد فرزنددار شدن).
ـ نگاه كردن به عورت زن (هنگام قصد فرزنددار شدن).
ـ پاك كردن خود بعد از آميزش، با دستمال مشترك.
ـ آميزش در موقعى كه زن يا مرد موهاى خود را رنگ كرده يا خضاب كرده باشد.
ـ آميزش بدون روانداز.

ب. آنچه در مورد آميزش جنسى، حرام است
ـ آميزش در ايام عادت ماهانه زن (پريود)
ـ آميزش از مقعد اگر زن راضى نباشد
ـ خوردن منى و ادرار

پرسش 10 . از منظر دينى چه نكات بهداشتى براى همبستر شدن بايد رعايت گردد.
رعايت بهداشت در تمام عرصه هاى زندگى، امرى مطلوب، مفيد و مورد سفارش خردمندان و پزشكان و بزرگان اخلاقى است. رعايت بهداشت در آميزش جنسى نيز علاوه بر حفظ سلامتى روحى و روانى، باعث لذت بيشتر از ارتباط جنسى مى گردد. در اين قسمت به نمونه هايى از بهداشت جنسى اشاره مى كنيم:
1. مسواك زدن
مسواك علاوه بر اينكه لثه ها را قوى و دندان ها را سفيد و پاكيزه مى كند، باعث خوشبويى و پاكى دهان مى شود. همچنين مسواك زدن پاداش معنوى نيز داشته و ثواب عبادات را افزايش مى دهد. حضرت على عليه السلام مى فرمايند: «مسواك باعث پاكى دهان و رضايت پروردگار مى شود».70
پيامبر گرامى اسلام فرمودند: «براى هر چيزى پاك كننده اى است و دهان با مسواك زدن پاك مى شود».71
امام صادق عليه السلام فرمودند: «مسواك زدن دوازده فايده دارد؛ از سنّت پيامبران است، باعث پاكى دهان مى شود، چشم را نورانى مى كند، باعث رضايت پروردگار است، بلغم را دفع مى كند، حافظه را قوى مى نمايد، دندان را سفيد مى كند، ثواب اعمال را زياد مى كند، پوسيدگى را كم مى كند لثه را قوى مى نمايد، اشتهاء را زياد مى كند و باعث خشنودى ملائكه مى شود».72
امام صادق عليه السلام همچنين فرمودند: «دو ركعت نماز با مسواك، از هفتاد ركعت نماز كه بدون مسواك زدن خوانده شود، برتر است».73
وقتى همسران با دهانى خوشبو، دندانى سفيد و حالتى معنوى با همديگر آميزش مى كنند، جذابيت آنان بيشتر شده و روابط آنان صميمى تر، پايدارتر و زيباتر خواهد بود. برعكس اگر اين مسايل بهداشتى رعايت نشود، ممكن است به خاطر كثيفى و بدبويى دهان، از همديگر متنفر شوند.
2. حمام و نظافت
آراستگى و نظافت از ويژگى هايى است كه هر فردى كه سالم و بهنجار است آن را دوست دارد. كمتر كسى پيدا مى شود كه از زيبايى، تميزى و ظاهرى آراسته و خوشبو لذت نبرد. اين امر در روابط همسران از اهميتى دوچندان برخوردار است زيرا آنها ساليان زيادى به طور عميق و بسيار نزديك با يكديگر مواجه هستند. اگرچنانچه از آراستگى و طراوت برخوردار نباشد كم كم به يكديگر كم رغبت مى شوند. لذا توصيه مى شود تا همسران چه مرد و چه زن، خود را آراسته و تميز نگه دارد. سعى كند قبل از آميزش جنسى به حمام رفته و بدن خود را با صابون و آب نيمه گرم شستشو دهد؛ موهاى زائد را اصلاح كند، عرق و بوى نامطبوع را از خود دور نمايد. اگر چنانچه همسرى به مسايل نظافتى اهميت ندهد به ويژه خانم ها كه مسايل حيض، نفاس و استحاضه دارند، اين امر علاوه بر ضررهاى جسمانى و بهداشتى، باعث تنفر همسر شده و ميل جنسى و علاقه مندى روحى، كاهش مى يابد. مرد و زن مى بايد آلت تناسلى خود را تميز و بهداشتى كند، صورت و بدن خود را اصلاح نمايد تا جذابيت جنسى داشته باشد و براى همسر مسرت بخش باشد.
آلت جنسى زن بسيار حساس است و ميكروب هاى زيادى در آن جمع مى شود و لذا شستشو و خوشبو كردن آن، بسيار مطلوب است.
نكته اى كه ذكر آن ضرورى است اينكه اگر چه دخول در دُبر (پشت زن) كراهت شديد دارد و كارى ناپسند و مضر است ولى اگر مردى اين كار را كرد، مى بايد آن را كاملاً شستشو دهد و بدون تميز كردن در مهبل (جلوى زن) وارد نكند زيرا مقعد زن، ويروس هاى زيادى دارد.
3. پرهيز از آميزش با شكم پُر
يكى ديگر از دستورات بهداشتى آميزش جنسى اين است كه با شكم پر آميزش نشود. وقتى غذا وارد معده مى شود به فاصله كمى تحت تأثير دستگاه گوارش قرار گرفته و تغييراتى در آن صورت مى گيرد. در اين موقع علاوه بر اينكه بيشتر توان مندى هاى بدن به امر گوارش متمركز مى شود، فشار خون نيز به دليل جذب مواد غذايى، افزايش پيدا كرده و اعصاب فرد، يك نوع سستى و رخوت پيدا مى كند. اگر در اين موقع به آميزش جنسى پرداخته شود، لازمه اش افزايش تحريك اعصاب و سيستم روانى جنسى است. وقتى افزايش خون با تحريك شديد اعصاب همراه شود، ضررهاى زياد متوجه بدن مى گردد. احتمال پارگى در شريان ها و خون ريزى در مغز، افزايش پيدا مى كند. در اثر اين تحريكات و فشارها، آسيب هاى زيادى به ارگانيزم روانى و جسمانى وارد مى شود.74
در آموزه ها و تعاليم آسمانى نيز از آميزش كردن در حالى كه شكم پر است، نهى شده و توصيه گرديده در حالى كه بدن راحت است و فشار معده وجود ندارد، آميزش انجام شود.
امام صادق عليه السلام مى فرمايد: «سه چيز به بدن انسان صدمه و زيان مى رساند؛ حمام رفتن در حال سيرى و پر بودن شكم، نزديكى با همسر با شكم پر و همبسترى با پيرزنان فرتوت و مسن».75
نكته اى كه بيان آن خالى از لطف نيست اين است كه اغلب زنان اعتقاد دارند هم آغوشى بايد شب هنگام و در تاريكى رخ دهد، البته تا حدى حق با آنهاست چون اين تلقى به حياى ذاتى زنان بر مى گردد و در فصل اول همين كتاب به اين بحث اشاره گرديد.
4. پرهيز از آميزش ايستاده
بعضى از افراد به ويژه كسانى كه رفتار ناهنجار دارند گاهى اوقات به طور ايستاده عمل جماع را انجام مى دهند. اين عمل شايد در يكى دو بار اوليه ضررى نداشته باشد ولى وقتى به طور دايمى باشد، ضررهاى زيادى در پى مى آورد. مانند كسى كه ايستاده ادرار مى كند كه بدنش از مبتلا شدن به بيمارى به ويژه سنگ كليه و مثانه در امان نخواهد بود. زيرا وقتى انسان به حالت نشسته ادرار مى كند، كليه و مثانه به خوبى تخليه شده و عمل ادرار به خوبى انجام مى شود.76
پيامبر گرامى اسلام در اين باره مى فرمايند: «ايستاده جماع و آميزش نكنيد. به درستى كه اين كار مثل كار الاغ است».77
برخى روش هاى كام جويى به طور غيرطبيعى انجام مى گيرد و پيامدهاى ناخوشايند و تنفرآميز به دنبال دارد مانند آلوده شدن دهان و بدن زن به منى مرد و يا همبستر شدن با همسر از پشت و مقعد كه آسيب هايى را به دنبال دارد؛ مانند:
1. مهم ترين عارضه اى كه مجامعت از طريق مقعد براى زن دارد اين است كه چون لذت حقيقى جنسى براى زن از طريق مقاربت از فرج و مجراى تناسلى حاصل مى شود نه از طريق مقعد، بنابراين زن دچار سرد مزاجى و بى ميلى جنسى شده و در آينده نزديك خود را موجودى مى يابد كه وسيله دفع شهوت شوهرش شده و خودش نبايد از اين عمل خدادادى لذتى ببرد.
2. از آنجا كه ساختمان مقعد طورى است كه ظرفيت پذيرش آلت مرد را ندارد (برخلاف واژن يا فرج كه خاصيت ارتجاعى و لغزنده دارد) و هر لحظه امكان آسيب ديدگى ماهيچه حلقوى (اسفنگتر) دهانه مقعد و حتى پارگى آن وجود دارد، در نتيجه، زن گرفتار درجاتى از بى اختيارى مدفوع شده و نيازمند جراحى و عوارض بعدى مى شود. چون مرد در حال لذت جنسى فقط به فكر دفع شهوت خود است و حركات بدون كنترل او هر لحظه مى تواند به زن آسيب فيزيكى وارد كند.
3. مقعد محل ذخيره فضولات دستگاه گوارش (مدفوع) است كه حاوى ميكروب ها فراوانى است. در اثر مالش و دخول آلت مرد اين ميكروب ها مى توانند وارد دستگاه تناسلى مرد شده خود و او را به عفونت هاى خاصى مبتلا سازند. در حالى كه مقاربت از راه واژن يا فرج چنين عوارضى به همراه ندارد.
4. مخاط مقعد بسيار ظريف و نازك است و احتمال پارگى و انتقال ويروس ايدز از طريق آن به داخل خون زياد است و حتى يكى از علل شيوع ايدز در غرب از طريق جنسى، لواط و مقاربت از طريق مقعد است.
5. از آنجا كه دهانه مقعد داراى ماهيچه اى حلقوى است، مانند يك كش محكم دور آلت مرد را گرفته و در لحظه خروج منى مانند يك سد عمل مى كند و در اثر اين عمل احتمال پس زدن منى به عقب و فشار به كيسه هاى منى و غده پروستات و عوارض ناشى از آن خيلى زياد است.
6. و نكته آخر اينكه از جمله عوارض مقاربت از راه مقعد ابتلاى مرد به زود انزالى در آينده است. در نتيجه نمى تواند آنگونه كه بايد از همبسترى با همسرش لذت ببرد و بنابراين دچار سرد مزاجى شده و مشكلات روحى پيدا خواهد كرد. لذا توصيه مى شود از اين نوع آميزش اجتناب شود. البته اگر كسانى تمايل داشته باشند تا از باسن همسر نيز لذت ببرند مى توانند از عقب به جلو زن دخول كنند.

آميزش در دوره قاعدگى (پريود)
در پايان گفتنى است؛ علاوه بر توصيه هاى اخلاقى و تبيين احكام شرعى در رساله هاى مراجع تقليد كه همبسترى در دوران قاعدگى را منع كرده اند و حرام دانسته اند، از نظر روانى جنسى نيز اين امر خطرناك است. زن در اين دوران به ويژه در ابتداى آن دچار تنش، تخريب رحم، خونريزى، ضعف و استعداد عصبانيت و انواع اختلالات روانى است.78
در اين دوران، زن به مراقبت شديدى نياز دارد. چنانچه مردان به دليل فشار غريزه جنسى، زنان خود را به برقرارى رابطه جنسى وادارند علاوه بر اين كه از نظر شرعى كار حرامى انجام داده اند و بايد كفاره بپردازند و زنان را در اين حالت مسئوليتى نبوده و زمينه پرخاشگرى و ناسازگارى زنان را فراهم و زندگى را با آسيب هاى جدّى در جهت سازگارى نيز مواجه ساخته اند. پس مناسب است براى تقويت سازگارى از اين آسيب ها جلوگيرى كنند.79
علاوه بر اينكه آميزش در اين دوره، باعث تنفر مرد از زن مى گردد؛ زيرا با شرايطى ناخوشايند مواجه شده و نسبت به زنان بى رغبت مى شود.

آسيب هاى ارتباط جنسى
پرسش 11 . نمونه هايى از آسيب هاى ارتباط جنسى را بيان نماييد. آسيب هايى كه روابط جنسى را تحت تأثير قرار مى دهند.
بخشى از شرايط بايد پيش از آميزش جنسى مورد توجه قرار گيرد تا بستر مناسبى براى رابطه اى دل خواه باشد. در اين ميان، گاهى آسيب هايى به وجود مى آيد كه هنگام آميزش جنسى يا پس از آن خود را نشان مى دهد و زمينه هاى كاميابى همسران را با خطر روبه رو مى كند. به نمونه هايى از آن آسيب ها كه رابطه بيشترى با نارضايتى جنسى همسران دارد، اشاره مى كنيم:
1. ناهماهنگى جنسى ميان همسران
بعضى از مردان به شدت نسبت به ارضاى جنسى علاقه نشان مى دهند و در تمام اوقات آماده رابطه جنسى اند؛ ولى چون پس از عمل آميزش با نوعى سستى مواجه مى شوند، پس از عمل زناشويى به طور طبيعى به خواب مى روند. گاهى مرد در ابتدا تحريك مى شود و پيش از اينكه همسرش به لذت مطلوب خود برسد، نمى تواند به كار ادامه دهد. دليل اين امر آن است كه براى مردان طغيان شهوت آسان تر انجام مى گيرد.
كسانى كه واقع بين نيستند، انتظار دارند در هر رابطه جنسى ارضاى كامل جنسى صورت گيرد؛ ولى بايد گفت: زوج ها غالباً به دليل تجربه كم، انتظارشان در اين جهت برآورده نمى شود. متأسفانه همسرانى كه جوان و كم تجربه اند، ممكن است پس از مدتى موفق نشوند ميل و اشتياق روزهاى اوليه را از خود نشان دهند و به دنبال آن چنين نتيجه بگيرند كه در خود يا همسرشان نقصى وجود دارد. اين نكته مى تواند نارضايتى ميان همسران را به وجود آورد. براى مقابله با اين خطر، همسران بايد واكنش هاى خود را براى رسيدن به ارگاسم كاملاً مورد توجه قرار دهند تا از اين راه بر شهوت و ميل خود بيفزايند. هر زن و شوهرى بايد براى رسيدن به نقطه مطلوب، به دقت اشتباهات خود را مورد بررسى قرار دهد و از بروز دوباره آن ها جلوگيرى كند تا زمينه چنين سوء تفاهم هايى پيش نيايد.80
2. نگاه يك سويه به روابط جنسى
پس از آميزش جنسى، ميل جنسى در مردان به شدت فروكش مى كند، در حالى كه ميان زنان چنين فرآيندى به شدت ظهور نمى كند و به علاوه، انتظار نوعى عشق بازى و نگاهى فراتر از رابطه جنسى خالص در آنان وجود دارد؛ چرا كه فكر بازيچه بودن زن براى مرد بايد به وسيله عشق بازى پس از آميزش، پاسخگوى خواسته هاى همسرش باشد. در مراحل اوليه ازدواج، عشق بازى پس از نزديكى، به مراتب بهتر از عشق بازى پيش از آميزش است؛ زيرا:
1. عشق بازى پس از نزديكى، محبت دو طرف به يكديگر را ثابت مى كند و نشان مى دهد عشق آنها تنها به منظور ارضاى جنسى نيست؛
2. عشق بازى پس از آميزش، حسّ مردانگى و زنانگى را در آنها تقويت مى كند. هر مردى زمانى احساس غرور مى كند كه زن پس از نزديكى او را ستايش كند و هر زنى مايل است بداند كه صلاحيت جوابگويى به خواسته هاى شوهرش را دارد؛
3. عشق بازى پس از نزديكى، احساس نگرانى از يك عمل به ظاهر حيوانى را از بين مى برد و به عشق و محبت انسانى مى افزايد؛
4. اگر در رابطه جنسى، يكى از همسران يا هر دو ارضا نشده باشند، اين حقيقت را كه به يكديگر عشق و علاقه دارند، تأييد مى كند و نمى گذارد ارضا نشدن باعث از بين رفتن محبت ميان زن و شوهر شود؛
5. اظهار عشق پس از نزديكى، شروع دوباره خوبى را نويد مى دهد.81
هيچ جمله اى نمى تواند شور و شوق شما را در زمينه لذت جنسى درست وصف كند. عمدتاً علاقه شما و نگاهتان به بستر آميزش معين مى سازد چه قدر شما از ارتباط جنسى لذت كسب مى كنيد. پس با به كارگيرى عشق بازى در هر مرحله، زمينه شور و شوق مراتب بعدى را بهتر فراهم سازيد.
3. كاهش تمايلات جنسى
منشأ كاهش تمايل جنسى را مى توان هم در شالوده زيستى و هم در زمينه هاى روانى جست وجو كرد. به طور طبيعى بالاتر رفتن سنّ مردان، باعث مى شود آن ها ديرتر به انزال برسند و زمان بيشترى را مى طلبند تا آمادگى تجديد رفتار جنسى را پيدا كنند. از طرفى زنان پس از يائسگى با كاهش يافتن حالت لزجى مهبل، رابطه جنسى برايشان ناخوشايند مى نمايد. عوامل روانى از قبيل فشار كار، نداشتن وقت مناسب براى ارتباط جنسى، ترس از ناتوانى جنسى، احساس يك نواختى در ارتباط زناشويى، كسالت در ايجاد ارتباط مناسب و تفاوت هاى فردى ميان همسران نيز، زمينه هاى كاهش را فراهم مى آورد.
در برخى همسران با گذر زمان تغيير چشمگيرى در كاهش رابطه جنسى ديده نمى شود، در حالى كه برخى در همان سال هاى اوليه زناشويى فعاليت هاى جنسى خود را به طور چشمگيرى كاهش مى دهند. زن و مرد بايد در مرحله اول براى بالابردن درخواست جنسى فضاسازى كنند تا كاهش طبيعت اوليه را با طبعى جديد جبران نمايد، و در مرحله بعدى از تغييرات آگاهى داشته باشند تا وضعيت پيش آمده غيرمنتظره جلوه نكند و زمينه هاى ناسازگارى را فراهم نسازد. در اين زمينه زنان مى توانند با تصور ذهنى و روانى ارتباطات جنسى گذشته، به فعاليت جنسى ادامه دهند و مردان نيز با تقويت قواى جنسى از طريق مواد غذايى قواى جنسى را تقويت كنند.
4. تحريكات جنسى ناسالم
رابطه جنسى سالم، مستلزم تصوير ذهنى سالم در مشاركت جنسى است. زنان و مردان در طول روز و در محيط كار بايد بكوشند كه كمتر به چهره ديگران نگاه كنند. ايده آل آن است كه تصوير واضح هر يك از زن و شوهر، فقط به همسر خود اختصاص داشته باشد و زن و مرد تصوير واضحى از نامحرمان نداشته باشند. دقت در چهره و بدن ديگران، دو حالت دوستى و نفرت را به دنبال دارد. دوستى با ديگران رابطه فرد با همسر را تضعيف و زمينه نارضايتى را تقويت مى كند. به همين جهت، سفارش شده است در انتخاب همسر زيبايى او را مدّ نظر قرار دهيد تا ديدن او زمينه دوستى شود. بايد كسى را براى ازدواج و شريك جنسى برگزيند كه چهره، حالت ها و رفتارهاى او زمينه پذيرش يك عمر را فراهم سازد. همان گونه كه زنان بهتر است جز همسر را نبينند و مردان را به حريم خود راه ندهند، مردان نيز هرزه گرايى را بايد وانهند و صادقانه، پاك و معصوم وار به همسر خود نگاهى عاطفى، عشقى و شهوانى داشته باشند. آنان نه تنها در زمان انتخاب همسر، بلكه در زمان آميزش نيز بايد با تصويرسازى سالم و به دور از ذهنيت هاى ناسالم، روابط جنسى را برقرار كنند. در روايات معصومان عليهم السلام آمده است كه ارتباط با همسر با شهوتى كه از طريق تصوير ذهنى زن بيگانه اى حاصل شده است، مطلوب نيست.82
5. نداشتن جذابيت ظاهرى
مردان و زنان براى اين كه جذّاب جلوه كنند، لازم است لباس هاى متنوع بپوشند. به طور طبيعى، تعداد زيادى از زنان و مردان از روش و نوع لباس پوشيدن همسران خود شكايت دارند. تغيير در لباس، تنها تفريح نيست؛ بلكه تصوير ذهنى ديگران را تغيير مى دهد و آنان فرد را، شخصيتى پاكيزه و انسانى مرتب مى بينند. بى ترديد نوع لباس، تركيب، تناسب رنگ ها و جلوه هاى گوناگونى كه به همراه دارد، در رضايت روانى شريك جنسى تأثير فراوانى مى گذارد. لباس هاى روشن تر براى جوانان، لباس هاى ميانه رنگ براى ميانسالان و لباس هاى ساده و متناسب براى بزرگسالان باعث مى شود ميل جنسى در اولويت ديده شود. نكته جالب توجه اين كه براى زن ها آنچه مى شنوند، در رفتار جنسى تأثير عميق دارد و براى مردها آنچه مى بينند، در روابط جنسى بسيار موثر است؛ البته اين بدان معنا نيست كه ريزبينى فوق العاده زنان در ديدنى ها ناديده گرفته شود.
6. تعيين وقت
هيچ گاه نمى توان براى نزديكى جنسى زمان تعيين كرد. انسان همانند يك ماشين نيست كه مطابق دستورالعمل خاصى رفتار كند. زمانى كه همه چيز از نظر سايكوفيزيولوژى آماده باشد، انسان آماده آميزشى جنسى است؛ البته عادت همان گونه كه در ديگر موارد نقش چشمگيرى دارد، اين جا نيز ايفاى نقش مى كند؛ اما داستان عادت را جداگانه بايد بررسى كرد. در پايان سال اول زندگى جنسى، زن و شوهر بايد آموخته باشند كه مطابق خواسته هاى يكديگر عمل كنند.
هر زمانى محيط آرام بود و تمايل به اوج رسيد، زمان رابطه جنسى فرارسيده است. هيچ كس نمى تواند در زمينه مسائل جنسى الگوى شما باشد. به هركس نگاه كنيد و او را ملاك قرار دهيد، شكست خواهيد خورد؛ چرا كه توانايى ها و گرايش هاى افراد به تعداد آنها متفاوت است. زمانى كه بيشتر موانع برداشته شد و شرايط از نظر محيطى، تغذيه، تمايل و... آماده بود، مى توان ارتباط جنسى را آغاز كرد. معيار در كاميابى جنسى مراحل آن نيست؛ بلكه رسيدن هم زمان زن و شوهر و فعاليت هماهنگ آنان براى رسيدن به ارگاسم ملاك است.83
7. آميزش غيرطبيعى
از نظر شرعى و فقهى همه مراجع (به جز آيات عظام تبريزى، سيستانى و وحيد) مى فرمايند: اين كار كراهت شديد دارد.84
آيت اللّه سيستانى مى فرمايند: اگر زن راضى باشد، كراهت شديد دارد و اگر راضى نباشد، بنا بر احتياط واجب جايز نيست85.
آيت اللّه تبريزى و آيت اللّه وحيد مى فرمايند: بنا بر احتياط واجب جايز نيست86.


وظايف خانم ها
پرسش 12 . مى خواستم بدانم كه وظايف خانم ها نسبت به همسرشان چيست؟ در ضمن اين سوثل هميشه ذهنم را مشغول كرده كه چرا هميشه به خانم ها توصيه مى شود كه در برابر آقايون كوتاه بيايند و نظر شوهرشان را تأمين كنند؟
در ابتدا گفتنى است؛ تجربه ثابت كرده اگر در ابتدا نظر آقايون تأمين شود و نياز عاطفى شوهر ارضا شود سعى مى كند تمامى حاصل تلاش هاى روزانه خودش را براى خانواده بياورد و تمامى محبت ها و عاطفه خودش را به كانون خانواده متمركز كند و هر دو اتفاق براى خانم ها بسيار خوشايند است. در غير اين صورت ممكن است توجه آقايان به ديگران جلب شود و يا درآمدشان در مسيرهاى ديگر هزينه كنند كه هر دو اتفاق براى خانم ها بسيار آزاردهنده و شكننده است. در نتيجه اگر چه در ابتدا به تأمين نظر آقايان توصيه شده اما در اصل به تأمين نظر خانم ها توجه شده و در مجموع استحكام بنيان خانواده و مصونيت از ناهنجارى هاى اجتماعى و خانوادگى مورد نظر است. با درك اين واقعيت به خوبى آشكار مى شود توصيه هاى روايات مطابق با شناخت صحيح روحيات زن و مرد و به نفع همگان است.
اينك به برخى از وظايف و مسئوليت هاى حقوقى و اخلاقى زناشويى اشاره مى شود:
1. تمكين
يكى از مهم ترين اهداف ازدواج، ارضاء نيازهاى جنسى از طريق مشروع مى باشد، زن و شوهر در اين زمينه حقوق و مسئوليت هاى اساسى دارند.
زنها در اين زمينه نقش بيشترى بر عهده دارند و آمادگى بدون قيد و شرط آنان در امور جنسى و زناشويى به گرمى كانون خانواده و جذب علاقه و محبت همسر بسيار كمك مى كند.
پذيرش سرپرستى و مديريت شوهر در مسائل خانواده و امور فرزندان به همراه قبول حق نظارت شوهر بر اعمال و معاشرت هاى زن تا آن حدّ كه به شئون زندگى زناشويى و مصالح خانواده مربوط است، از مصاديق تمكين عام مى باشند.
2. خوش اخلاقى
معاشرت نيكو و تعامل پسنديده از وظايف دوطرفه همسران با يكديگر است و هيچ كدام حق آزار و اذيت يكديگر را ندارند. زن مى بايد از هرگونه عملى كه رنجش خاطر شوهر را فراهم مى كند، پرهيز نموده، سعى كند از هر كارى، حركتى و حرفى كه باعث ناراحتى شوهر مى گردد، اجتناب نمايد.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مى فرمايند: «زنى كه با زبان، شوهر را بيازارد، خداوند هيچ عمل خوب و هيچ حسنه و نماز و روزه اى را از او قبول نمى كند، هرچند همواره روزها در روزه باشد و شب ها در حال نماز؛ مگر آنكه همسرش از او راضى گردد».87
3. لزوم اجازه شوهر
يكى از مسئوليت هاى مهم همسر، امانتدارى است؛ زيرا مرد، زن را امين خود در خانه مى داند و او بايد تمام توان و كوشش خود را براى حفظ اموال شوهر به كار ببرد.
امام صادق عليه السلام درباره لزوم اجازه زن در رابطه با تصرف در اموال شوهر مى فرمايند: «خانم چيزى به كسى ندهد مگر به اجازه همسر و اگر بدون اجازه تصرف كند، گناهكار است».88
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نيز مى فرمايند: «زن از خانه شوهر صدقه ندهد مگر به اجازه همسر».89
4. اجازه روزه مستحبى
زن نبايد كارى كند كه امكان بهره جنسى از او ممكن نشود؛ در حالى كه وقتى روزه مى گيرد امكان ارتباط جنسى نيست.
پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده اند: «زن بدون اجازه شوهر روزه مستحبى نگيرد».90
البته روزه واجب را هيچ كس نمى تواند مانع آن بشود؛ زيرا انسان، مكلّف به انجام آن است.
5. پاكدامنى و عفت
گرچه حفظ كيان خانواده و صيانت از شخصيت اجتماعى و آبروى خانواده بر عهده هر يك از اعضاى خانواده است، اما زن به عنوان ناموس مرد در حفظ حريم و ارزش هاى خانواده، مسئوليّت بيشترى دارد؛ زيرا عفّت، اساس خوشبختى در زندگى است و چه بسا سهل انگارى در آن، كانون گرم خانوادهاى را متلاشى كند.91
در علم اخلاق، عفّت را يكى از فضايل شمرده اند92 كه آدمى به مدد آن مى تواند بر بسيارى از ناپاكى ها چيره گردد و دامنش را از فساد و تباهى حفظ كند. از اين رو، عفّت به معناى پاك بودن از كليّه آلودگى هاى جنسى و مسائل شهوانى است.
اميرموثنان عليه السلام فرمود: «خويشتن دارى در مقابل شهوت، عفّت است».93
6. كاستن از توقّعات و كم خرج بودن
يكى از عوامل مهمى كه در استحكام و روابط صميمانه زندگى نقش دارد، كاستن از توقعات و پرهيز از خواسته هاى بى مورد و بى جا است، به همين دليل از وظائف مهم زن، تعديل خواسته هاى خويش نسبت به درآمد زندگى مى باشد.
شايسته نيست زن تنها به خواسته هاى خود و يا فرزندان نظر كند و امكانات شوهر را ناديده گرفته و با ناراحتى، خشم و بهانه گيرى زندگى را تلخ و سخت نمايد.
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمودند: همسر شايسته يكى از دو كاسب است.94
طبق اين حديث شريف، هرگاه زن با عقل و سليقه خود خوشبختى خانواده را تأمين كند، اثر كار او كمتر از كسب و كار شوهر نيست؛ زيرا حفظ درآمد همانند تلاش براى درآمد داراى ارزش است.
7. پرهيز از قهر كردن با شوهر
قهر كردن صفت ناپسندى است كه آثار شومى بر روابط خانوادگى مى گذارد؛ زيرا آغازى بر شكاف در زندگى زناشويى است و باعث بروز ناراحتى ها و اختلاف گرديده، اطمينان زن و شوهر را نسبت به يكديگر سلب مى نمايد.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مى فرمايند: «هر زنى كه با شوهرش قهر كند در حالى كه خودش مقصر بوده است، در روز قيامت با فرعون، هامان و قارون در پايين ترين جايگاه آتش محشور مى شود، مگر اينكه توبه كند و (نزد شوهرش) برگردد».95
8. پرهيز از منّت گذارى
كار خوب و ارزشمندى كه بر زيبايى هاى زندگى افزوده و باعث استحكام زندگى زناشويى مى گردد، آن است كه بدون منّت انجام گيرد؛ بنابراين شايسته نيست زن در مقابل كارهاى نيك و وظيفه اخلاقى خود در حق همسر، منّت بگذارد؛ زيرا در اثر منّت گذارى ارزش كار خود را از بين مى برد.
پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله فرمودند: «اگر زنى تمام طلاها و نقره ها را به خانه شوهر ببرد آن گاه روزى به سرش منّت بگذارد و بگويد، تو از مال من مى خورى، در اين صورت ارزش زحمات او از بين مى رود؛ اگر چه از عابدترين مردم باشد؛ مگر اينكه از شوهر خود عذر بخواهد».96

حيا و عفت در خانواده
پرسش 13 . چرا در رابطه با «عفّت» به خانم ها بيشتر سفارش شده، در حالى كه مردها بيشتر چشم چرانى و هوس رانى دارند؟
هر يك از زن و مرد براى اداره بهتر زندگى و تأمين آسايش و حفظ كيان خانواده، نسبت به يكديگر مسئوليّت ها و وظايفى برعهده دارند كه گرچه اين وظايف متفاوتند؛ ولى متناسب و هماهنگ با ساختار وجودى آنها بوده و مايه تحكيم و حفظ خانواده مى گردد؛ بدين ترتيب مى توان گفت كه هر كدام در انجام وظيفه خود كوشاتر باشند، نقش بيشترى در تحكيم خانواده خواهند داشت.
در اين ميان گرچه رعايت پاكدامنى و عفّت در زندگى زناشويى از سوى زنان مهم تر و تأثيرگذارتر است؛ اما حقيقت آن است كه برخوردارى از اين صفت ارزشمند جزء وظايف متقابل همسران بوده و آراستگى هر يك از آنان به ملكه عفّت، نتايج گران بهايى در تأمين سعادت خانوادگى آنان ايفا مى نمايد. برخى از اين آثار و نتايج كه انگيزه تأكيد فراوان بر اين صفت اخلاقى است، عبارتند از:
1. جلب اعتماد همسر
اعتماد به همسر يكى از ضروريات زندگى خانوادگى و مايه استحكام و سعادت زندگى زناشويى است تا جايى كه مى توان گفت بدون آن نمى توان زندگى خوش و باصفايى داشت؛ زيرا انسان غيرعفيف، همواره نگرانى و بى اعتمادى همسرش را به دنبال دارد كه اين موضوع عامل بسيارى از ناراحتى ها، مشكلات روحى و به دنبال آن اختلافات خانوادگى است.
عفّت انسان موجب مى شود كه همسر به پاكى و سلامت اخلاقى او اطمينان پيدا نموده، با دلى خوش و خاطرى آسوده به انجام وظايف خانوادگى بپردازد؛ زيرا مى داند كه عفّت همسرش مانع آلودگى او به زشتى هاست. حضرت على عليه السلام فرمودند: «عفت، انسان را حفظ مى كند و او را از پستى ها نگه مى دارد».97
2. پاكدامنى همسر
يكى از آثار حفظ عفّت در محيط خانوادگى، پاكدامنى همسر است؛ زيرا اگر شوهر عفيف باشد، پاكدامنى او در اخلاق و رفتار همسرش نيز تأثير داشته، او را به سوى خوبى ها سوق مى دهد. امام صادق عليه السلام فرمودند: «از زنان مردم چشم بپوشيد تا همسرانتان عفيف بمانند».98
3. تحكيم پيوند خانوادگى
خويشتن دارى و عفاف محيط خانواده را از فساد اخلاقى و اختلافات ويرانگر در امان مى دارد؛ زيرا عفّت، بزرگترين عامل حفظ انسان از غلتيدن به ورطه فساد و تباهى است. اميرالموثنين على عليه السلام فرمود: «نتيجه پاكدامنى، خويشتن دارى است».99
انسان عفيف، بيش از حدّ لازم طلب نمى كند و در زندگى زناشويى به همسر خود قانع بوده، در پى هوسرانى نمى رود.
حضرت على عليه السلام فرمود: «هر كس آنچه را نمى يابد بخواهد، به [زينت] عفت آراسته نيست».100
در مورد راه هاى دست يابى به عفّت و پاكدامنى در زندگى زناشويى نيز گفتنى است كه دست يابى به چنين ملكه اى از طريق شناخت، به كارگيرى و تقويت عواملى امكانپذير است كه برخى از اين آنها عبارتند از:
1. غيرت
غيرت، نفرت طبيعى انسان از مشاركت ديگران در چيزى است كه محبوب اوست.101 وجود اين صفت در فرد باعث مى شود كه وى از آنچه دوست دارد و يا وظيفه محافظت از آن بدو سپرده شده است، نگاهبانى نمايد.
در روايات اسلامى آمده است كه خداى تعالى داراى صفت غيرت است و انسان هاى غيور را دوست دارد و به دليل وجود همين صفت بود كه كارهاى زشت را حرام نموده است.102
غيرت، عاملى است كه انسان را از ارتكاب فساد و تباهى حفظ كرده، موجب پاكى او مى گردد. اين امر نشانگر رابطه مستقيم صفت غيرت و مردانگى با پاكدامنى است، به همين دليل است كه هر كس به قدر بهره مندى از مردانگى، از پاكدامنى نيز برخوردار خواهد بود.
حضرت على عليه السلام در اين زمينه فرمودند: «ارزش مرد به اندازه همت او... و عفتش به اندازه غيرت اوست».103
زن و شوهر غيرتمند نه خود را به هوسرانى هاى زودگذر سرگرم مى كنند، نه زمينه فساد را براى ديگران آماده مى كنند و نه نسبت به بى عفّتى اعضاى خانواده بى اعتنا هستند؛ بنابراين همان گونه كه وظيفه دارند با ديگر مردان و زنان نامحرم رابطه برقرار نساخته و از چشم چرانى، هوسرانى و پيروى از خواهش هاى نفسانى خوددارى نمايند، شايسته است همسر و فرزندان خود را از انجام كارهايى كه موجب لكّه دار شدن عفّت خانواده مى گردد، بازداشته، گفتگوها، حجاب و پوشش، رفت و آمد، معاشرت و مهمانى ها را كنترل كنند تا با مراقبت صحيح نه افراطى از خطرات احتمالى جلوگيرى نمايند.
2. تأمين نيازهاى جنسى
ارتباط صميمى بين زن و شوهر، بقاى كانون گرم و پر نشاط خانواده را تأمين مى نمايد كه جز با محدود كردن بهره ورى هاى مشروع در خانواده و منع لذّت جويى هاى غيرمشروع در محيط اجتماع حاصل نمى شود.
در حقيقت كسى كه نيازهاى غريزى اش در محيط خانواده، از طريق صحيح و مشروع تأمين مى گردد، به راحتى مى تواند در محيط بيرون و در برخورد با زمينه هاى فساد جنسى، خود را كنترل نمايد.
در اين ميان گرچه تأمين نيازهاى جنسى همسر از وظايف مشترك زن و مرد در زندگى زناشويى است؛ ولى اين وظيفه بيشتر بر دوش زن قرار دارد؛ زيرا شوهر به علّت حضور بيشتر در جامعه و خصلت تهاجمى بودن غريزه اش بيشتر در معرض خطر قرار دارد و اگر از طرف همسرش به درستى ارضا نشود، امكان خطر انحراف و آلودگى او را تهديد خواهد كرد.
3. آراستگى همسر
زيبادوستى و زيباطلبى از امور فطرى انسان هاست، به همين دليل هر انسانى از زيبايى و آراستگى لذّت برده و از ژوليدگى و زشتى دورى مى جويد؛ بنابراين يكى از راه هاى عفيف ماندن زن و مرد آن است كه هر يك خود را براى همسر بيارايد تا زيبايى و نشاط محيط خانواده دوچندان گردد.
امام صادق عليه السلام در اين زمينه فرمودند: «شايسته نيست زن، خود را [بدون زينت] رها كند، گر چه با آويزان كردن گردنبندى باشد و سزاوار نيست دستش را بدون رنگ بگذارد، اگر چه با كمى حنا باشد، هر چند آن زن سالخورده باشد».104
البتّه نبايد از نظر دور داشت كه زن نيز از شوهرش انتظار دارد به وضع ظاهرى خود رسيدگى كرده، لباس پاكيزه بپوشد، بوى خوش استعمال كرده و همواره آراسته و زيبا باشد؛ زيرا اين آراستگى نقش بسزايى در پاكدامنى زن خانواده خواهد داشت.
امام رضا عليه السلام در اين زمينه مى فرمايد: «آمادگى (آراستگى مرد) بر عفت و پاكدامنى زن مى افزايد و گروهى از زنان، عفت خود را ترك كردند؛ زيرا شوهرانشان خود را براى نيازهاى آنها آماده نكردند».105
4. حيا
اكثر مواقع واژه عفّت و حيا در كنار هم به كار مى روند و در انجام يك عمل پسنديده و يا ترك يك كار نادرست، لازم و ملزوم يكديگرند.
حيا، حالت شرمسارى و خجلت در ارتكاب اعمال ناپسند است. اين صفت مايه دورى از كارهاى زشت بوده106، صفا، پاكى و عفّت را در محيط زندگى خانوادگى به ارمغان مى آورد، در حالى كه پرهيز نكردن از كارهايى نظير شوخى هاى زننده، سخنان زشت و ناروا، توصيف مفاسد اخلاقى ديگران و... كه شرم و حيا را در انسان ضعيف و كمرنگ مى كند منجر به خدشه دار شدن عفّت انسان و محيط خانوادگى مى گردد.
بنابراين، انسان هر اندازه به حياى خود و همسرش اهميّت دهد، بر عفّت و پاكدامنى اعضاى خانواده اش افزوده و موجب استحكام روابط جمعى و خانوادگى خواهد شد.
حضرت على عليه السلام فرمودند: «عفت به اندازه حيا[ى انسان] است».107
ويژگى عفت و حيا، عاملى بسيار موثر در حفظ و ارتقاى موقعيت و شخصيت زن و نيز گرايش مرد به سوى زن است. ناگفته نماند كه حياى زن در برابر مردان بيگانه ارزشمند است؛ و از آن به «حياى عاقلانه» ياد مى شود و باعث ارتقاء سطح سازگارى همسران مى شود. اما در مقابل «حياى احمقانه»! در ارتباط ميان زن و شوهر زمينه ناسازگارى آنان مى شود.108 حيايى برخاسته از دانايى، نه حيايى كه پيامد نادانى است.
امام صادق عليه السلام مى فرمايند: «خير نساءك التى أذا خلت مع زوجها، خلعت له درع الحياء و اذا لبست، لبست معه درع الحياء»109؛ «بهترين زنان شما كسى است كه چون با همسرش خلوت كند، جامه حيا از تن به در كند و چون بپوشد و همراه او شود، زره حيا را بر تن كند».
حضرت بهترين زن را كسى مى داند كه چون جامه بپوشد و از خانه بيرون رود، لباسى از حيا و عفت بر تن كند كه مانند سپر و زره حافظ او باشد؛ يعنى با چنان وقار و سنگينى راه برود كه تيرهاى نظر جوانان هرزه اجازه ورود به شخصيت او را نداشته باشد؛ ولى در خلوت با شوهر، هرگونه ظرافت كارى، طنّازى و عشوه گرى براى زن نه تنها جايز، بلكه بهتر است. بهترين زن مسلمان، زنى است كه در زمان خلوت با شوهرش، خوش زبان و شيرين حركات باشد. چيزى كه زن را در رديف بهترين زنان مسلمان قرار مى دهد، همين است كه بتواند اين دو حالت به ظاهر متناقض را در وجود خود حفظ كند. خلاصه آن كه زن بايد با لباس رزم و بزم خود را بشناسد و هر يك در جاى خود بپوشد.110
برخى ممكن است كمروئى را مترادف با حيا و عفت بگيرند. به خصوص اگر اين پديده درباره دختران مطرح شود آن را تاييد و تمجيد هم مى كنند. اما بايد به اين موضوع توجه داشت كه حياء و كم روئى دو امر متفاوت هستند. حياء و عفت يك امر ارادى است ولى كمروئى يك امر غيرارادى مى باشد. حياء شاخص ايمان و بيانگر رشد مطلوب شخصيت است. ممكن است در هر دو يك نوع كناره گيرى وجود داشته باشد ولى در كمروئى به علت عدم توانايى در ابراز وجود است ولى در حيا به خاطر امر مطلوب تر است.
حياء يكى از ارزش هاى اخلاقى است كه فرد را از ارتكاب كارهاى كه از نظر اجتماعى و اخلاقى ناپسند است باز مى دارد. فردى كه داراى حياء است نسبت به ديگران فرصت انتخاب صحيح بيشترى دارد. زيرا فرصتى را پيدا مى كند كه بتواند كنار بايستد و با تفكر موقعيت را بنگرد و سپس آگاهانه و با انديشه عمل نمايد. از اين رو در آيات و روايات حياء و شرم مورد تمجيد قرار گرفته اما كمروئى نكوهش شده است.
حضرت محمد صلى الله عليه و آله فرمود: «الحياء لاياتى الا بخير»111؛ «حياء جز خوبى به بار نمى آورد».
حضرت على عليه السلام فرمود: «الحياء سبب الى كل جميل»112؛ «شرم و حياء وسيله رسيدن به هر زيبايى و نيكى است».
امام صادق عليه السلام در نكوهش كم روئى و آثار نامطلوبى كه به دنبال دارد مى فرمايد: «من رق وجهه رق علمه»113؛ «هر كس كه كمرو باشد كم دانش شود».
برخى روايات كمرويى و خجالتى بودن را عامل محروميت معرفى مى كند.114 همان طور كه افراد كم رو در كسب دانش، تحصيل موقعيت هاى اجتماعى بالا و دفاع از حقوق خود دچار مشكل مى شوند و از آنها محروم مى كردند. بنابراين درباره فرق حياء و كم روئى مى توان گفت: حياء يك فضيلت است و باعث ترقى، كمال و مسئوليت پذيرى اجتماعى مى شود و مورد ستايش افراد جامعه است اما كمروئى سبب محروميت از رسيدن به تعالى روحى، شكوفايى استعدادها و خلاقيت فرد و گريز از مسئوليت پذيرى مى شود و قابل پذيرش براى جامعه نمى باشد، در حالى كه حيا قدرت نه گفتن و شجاعت را افزايش مى دهد افراد كمرو از نه گفتن به ديگران مى هراسند از اين رو چه بسا دچار برخى بزه ها و انحرافات مى شوند.
در نتيجه مى توان گفت كه حيا و عفت براى زنان و مردان لازم و پسنديده است و البته در روابط زناشويى مى بايد به گونه اى عمل كرد كه رضايت هر دو يعنى زن و شوهر حاصل گردد.

وظايف مردان
پرسش 14 . مرد چه وظايفى در برابر همسر و خانواده اش دارد؟
همانطور كه پيش از اين بيان شد هر يك از زن و مرد براى اداره بهتر زندگى و تأمين آسايش و حفظ كيان خانواده، متناسب و هماهنگ با ساختار وجودى خود مسئوليّت ها و وظايفى بر عهده دارند كه برخى از آنها وظايف حقوقى و برخى ديگر به دليل ماهيت عاطفى و رفتارى پيوند زناشويى، وظايف اخلاقى به شمار مى آيند. برخى از اين وظايف و مسئوليت ها كه از وظايف اختصاصى مرد نسبت به همسر و فرزندانش مى باشد، عبارتند از:
1. سرپرستى خانواده
خانواده يك واحد كوچك اجتماعى است كه بايد مديريت و سرپرست واحدى داشته باشد؛ زيرا سرپرست بودن زن و مرد به طور مشترك، كارساز نخواهد بود، در نتيجه يكى از زن و مرد بايد رئيس و سرپرست و ديگرى معاون و تحت نظارت او باشد.
قرآن و اسلام بر اساس آيه «الرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ»115؛ «مردان سرپرست زنان هستند به خاطر مزيت هايى كه خداوند براى بعضى نسبت به بعضى ديگر قرار داده است و به خاطر آنكه از اموال شان براى آنان هزينه مى نمايند»، مردان را به عنوان سرپرست و مدير خانواده معرّفى مى نمايد.
موقعيت سرپرستى مرد بر خانواده، به سبب وجود ويژگى هايى در مرد است؛ مانند برترى دورانديشى مرد بر نيروى عاطفه و احساسات در حالى كه زن سرشار از عاطفه است و برترى قدرت بدنى و نيروى جسمى كه هم بتواند كارهاى سنگين و اجرايى را بيشتر برعهده بگيرد و هم از حريم خانواده خود دفاع كند.
به علاوه مرد در برابر پرداخت هزينه هاى زندگى، حق مديريت نيز به او داده شده است.116 امام صادق عليه السلام فرمود: «سرپرستى خانواده، از سعادت مرد است».117
البته بايد دانست؛ مديريت و سرپرستى مرد در خانواده به معناى مردسالارى و اجبار و تحميل نيست، بلكه به گونه اى مسئوليّت خود را ايفا كند كه به رشد مسائل اخلاقى و معنوى خانواده كمك كند و از ناهنجارى ها جلوگيرى كند. قرآن كريم مى فرمايد:
«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قُوا اَنْفُسَكُمْ وَ اَهْليكُمْ ناراً وَ قُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ»118؛ «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! خود و خانواده خويش را از آتشى كه هيزم آن انسان ها و سنگ هاست، نگه داريد».
2. تأمين و توسعه زندگى
بر اساس تعاليم اسلام مخارج اقتصادى خانواده بر عهده مرد است و زن در امور اقتصادى خانواده مسئوليتى ندارد، هر چند درآمد زيادى داشته باشد.
مصاديق نفقه نيز عبارت است از تهيه مسكن، لباس، غذا و امكانات زندگى كه به طور متعارف با وضعيت زن متناسب باشد.119
همچنين فراهم نمودن وضع اقتصادى بهتر و شرايط رفاهى بيشتر براى همسر و فرزندان از امور بسيار نيكو و پسنديده در زندگى خانوادگى است.
امام سجاد عليه السلام نيز فرمودند: «خداوند از كسى بيشتر خشنود است كه بر خانواده اش توسعه دهد».120
مردى كه با داشتن قدرت مالى، به تهيّه امكانات مناسب زندگى و تنوّع و فراخىِ آن براى همسر و اهل خانه اقدام نكند، خوشى و آسايش را از خانواده سلب نموده و زمينه بدبينى و بيزارى از او فراهم مى شود.
حضرت رضا عليه السلام در اين زمينه فرمود: «شايسته است كه مرد بر خانواده اش توسعه دهد، تا آنان آرزوى مرگ او را نكنند».121
3. تأمين امنيت خانواده
تلاش براى حفظ امنيت مالى، جانى و ناموسى همسر و فرزندان از وظايف مرد است؛ زيرا خداوند سرپرستى زن را بر عهده مرد قرار داده و از او خواسته است تا از وى نگهدارى كند.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرموده اند: «كسى كه در راه دفاع از اهل و عيال خود كشته شود، شهيد است».122
4. تأمين نيازهاى عاطفى خانواده
لازمه شادابى و نشاط روانى زن اين است كه خود را محبوب همسر يافته و از عشق و علاقه او نسبت به خود مطمئن باشد؛ همين اعتماد و اطمينان، امنيت خاطر زن را تأمين كرده و به آرامش درونى او مى افزايد؛ زيرا اگر زن در مورد محبت و علاقه همسرش نسبت به خود ترديد كند، احساس درماندگى و ناتوانى عاطفى به او دست داده و از اينكه نتوانسته عواطف شوهر را به سوى خود جلب كند، احساس شكست مى كند.
در اين ميان بايد توجّه داشت كه زن به دليل ويژگى هاى خاصى، اغلب نمى تواند به طور مستقيم از بى مهرى يا كم توجّهى شوهر نسبت به خود گلايه كند؛ گويى اين كار را يا در شأن خود نمى داند و يا آن را مايه تحقير خود و چه بسا مايه تحقير شوهر مى داند؛ بنابراين يكى از مهم ترين وظايف اخلاقى مرد اين است كه از راه هاى مختلف نظير گفتار، هديه دادن و... همسر خود را از محبتى كه به او دارد، آگاه سازد.
پيامبر گرامى اسلام حضرت محمد صلى الله عليه و آله مى فرمايند: «با زنان مهربانى كنيد و دل هايشان را به دست آوريد تا با شما همراهى كنند و هرگز آنان را مجبور و خشمگين نكنيد».123
ايشان همچنين فرمودند: «اگر مردى به همسرش بگويد «دوستت دارم» هرگز از قلب او خارج نمى شود».124
امام على عليه السلام نيز درباره آثار هديه مى فرمايند: «هديه دادن باعث جلب دوستى و محبت بين افراد مى شود».125
5. مشورت با همسر
استبداد رأى مرد به ويژه در مسائل مربوط به زندگى مشترك، او را گرفتار اشتباهات بزرگ مى نمايد، از سوى ديگر تصميم گيرى هاى يك جانبه از طرف مرد، بدون مشورت با همسر به روحيه همكارى اعضاى خانواده آسيب مى رساند. البته كشاندن مشكلات و سود و زيان هاى بيرون از خانه به داخل خانه لطافت روحى و نشاط عاطفى در ميان اعضاى خانواده را تحت الشعاع قرار مى دهد و در اين گونه موارد مشورت با همسر و فرزندان مناسب نيست. اما درباره نيازهاى خانه و خانواده، مشورت خواهى از همسر جايگاه شخصيت او را تأييد نموده و به نوعى اعلام مى شود: «تو مورد اعتماد من هستى». در اين صورت زن خانواده نيز با شوهر خود احساس همبستگى مى نمايد و اگر هم تصميمى اشتباه گرفته شد هر دو خود را مسئول وضع پيش آمده دانسته و مى كوشند آثار منفى آن را كم كنند.
6. مدارا، عفو و گذشت
خانواده كانون انس و الفت است و بر اساس محبّت و مودّت بنا شده است؛ بنابراين التزام به مدارا در رابطه با همسر و گذشت از غفلت و خطاى وى يكى از ضروريات زندگى مشترك است؛ زيرا انسان ها به سبب انسان بودن از خطا و اشتباه مصون نيستند و اگر اين دستور اخلاقى رعايت نگردد چه بسا زندگى مشترك با مشكلاتى مواجه گردد.
لقمان حكيم در فرازى از سخنان خود مى فرمايد: «سه دسته اند كه بايستى با آنان مدارا نمود: حاكم چيره و مسلط، زن و بيمار».126
امام على عليه السلام مى فرمايند: «فدارها عَلى كلّ حالٍ وَ أَحسِنِ الصُّحَبةَ لها فيصْفُوَ عَيْشك»127؛ «هميشه و در همه حال با همسرت مدارا كن و با او به نيكى معاشرت نما تا زندگيت باصفا و فشادمان گردد».
محبت و مدارا با همسر علاوه بر آنكه باعث استحكام بنيان خانواده مى گردد، به فرزندان نيز روش صحيح زندگى و آداب برخورد با ديگران را مى آموزد.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمودند: «اگر مردى بر بدخلقى زنش صبر كند خداوند پاداشى كه به حضرت داود عليه السلام داد به او مى دهد».128
7. كمك كردن در كارهاى خانه
براى اينكه كانون خانواده گرم نگه داشته شود بايد در سختى هاى زندگى همكارى شود. كمك كردن مرد به همسر در انجام كارهاى خانه، نشانه صميميت، محبّت و احترام به همسر است، به طورى كه اسلام براى كار كردن مرد در خانه پاداش فراوانى قائل است.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمودند: «لاَ يَخْدُمُ الْعِيَالَ إِلاَّ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ أَوْ رَجُلٌ يُرِيدُ اللَّهُ بِهِ خَيْرَ الدُّنْيَا وَ الآْخِرَةِ»129؛ «به همسر و خانواده خدمت نمى كند، مگر شخص صديق و درستكار و يا شهيد و يا مردى كه خداوند متعال خير دنيا و آخرت را برايش خواسته باشد».

راهكارهاى احترام زن و شوهر
پرسش 15 . احترام در روابط زن و مرد به چه چيزهايى است، نمونه هايى را بيان كنيد تا ما در رابطه خود آنها را انجام دهيم.
احترام متقابل ميان زن و شوهر به صورت ها و گونه هاى مختلفى در ارتباط همسران نمود مى يابد. برخى از آنها عبارتند از:
1. سلام به همديگر
سلام نوعى اعلام محبت، دوستى و اظهار محبت در آغاز گفت و گو و هنگام داخل شدن به منزل است. سلام همچنين نوعى اظهار ادب و احترام است.
پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: «وارد بهشت نمى شويد مگر آن كه ايمان بياوريد و ايمان نخواهيد آورد مگر آنكه يكديگر را دوست بداريد. آيا شما را به چيزى راهنمايى بكنم كه اگر انجامش دهيد محبوب يكديگر خواهيد شد؟ سلام كردن ميان خودتان را آشكار كنيد».130
امام على عليه السلام درباره جايگاه سلام در روابط اجتماعى و خانوادگى مى فرمايند: «زبانت را به نرم و لطيف گويى و سلام كردن عادت بده تا دوستدارانت زياد و دشمنانت اندك گردند».131
همچنين هر قدر كه سلام رساتر و خالصانه تر و نيز سرشار از احترام و تكريم باشد، اثرش در جذب ديگران به ويژه همسر، قوى تر و پايدارتر خواهد بود.
2. رعايت ادب و استقبال از همسر
رعايت ادب در ارتباط با همسر نيكوترين هديه و آشكارترين نشانه احترام و او است. امام على عليه السلام مى فرمايد: «ادب نيكو بهترين كمك كار و برترين همراه است».132 همچنين حضرت فرمودند: «ادب نيكو سبب تزكيه و پاكسازى اخلاق است».133
در حالى كه به كارگيرى الفاظ نامناسب و رعايت نكردن عفت كلام، علاوه بر اينكه از مراتب معنوى انسان مى كاهد، باعث از بين رفتن صميميت و محبت در ميان همسران مى گردد و آنان را نسبت به همديگر جسور و بى پروا مى كند.
استقبال از همسر به هنگام وارد شدن به منزل يا بدرقه او به هنگام بيرون رفتن، نشانه علاقه مندى و صميميت ميان اعضاى خانواده است. اين خانم با اين كار نشان مى دهد كه از نبود شوهر دلتنگ مى شود و از آمدنش خوشحال مى گردد؛ و باعث مجذوب شدن مرد به خانه و مصون ماندن او از وقت گذرانى خارج از خانه مى شود.
پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده اند: «حق مرد بر زن آن است كه چراغ خانه را روشن كند غذا را آماده كند و هنگام ورود مرد به خانه، تا جلوى در به استقبال او برود و به او خوش آمد بگويد».134
شخصى خدمت پيامبر گرامى اسلام شرفياب شد و عرض كرد: «همسرى دارم كه وقتى به خانه مى آيم به استقبالم مى آيد و مرا در بر مى گيرد و چون از خانه بيرون مى روم مرا بدرقه مى كند و هرگاه مرا غصه دار مى بيند، مى گويد: چرا غصه مى خورى؟ اگر براى رزق و روزى غصه مى خورى، خداوند ضامن رزق و روزى است؛ و اگر براى آخرت غصه مى خورى، خداوند زيادش كند! پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود: «خداوند در زمين كارگزارانى دارد كه اين زن تو يكى از آنها است و خداوند نصف اجر شهيد را به او مى دهد»135.
توجه و اهميت دادن به حضور همسر در منزل و اظهار خوشحالى در موقع ورود شوهر به خانه و اهميت دادن به شخصيت و جايگاه او به ويژه در حضور فرزندان و ميهمانان، باعث به وجود آمدن اين تصور در شوهر مى شود كه در خانه و ميان اهل خانه عزيز و محبوب است و لذا وقتى در كنار افراد خانواده است احساس رضايت خاطر درونى مى كند و خستگى كار و تلاش از او مرتفع مى شود و روز بعد با انرژى و اميد فراوان به كار و تلاش خود ادامه مى دهد، اما اگر خانواده به ويژه زن، بى اعتنايى كند مرد سرخورده شده و انگيزه حضور در خانه را از دست مى دهد و آرام آرام نه تنها به خانواده توجهى نمى كند بلكه خلأ عاطفى را از راه ديگرى تأمين مى كند!!
بر اساس تحقيقات نيز ثابت شده كه تماس مكرر به واكنش عاطفى مثبت مى انجامد و باعث نزديكى بيشتر مى گردد.136 البته بايد توجه داشت كه اين رفتار هرگز نبايد در حضور بچه ها باشد زيرا باعث تحريكات جنسى آنان مى گردد و آسيب هاى اخلاقى به دنبال خواهد داشت.
3. قدردانى از همسر
سپاسگزارى بازتاب عاطفى محبت و خوش اخلاقى در روابط انسانى است. هر انسانى به طور طبيعى دوست دارد از نيكى و محبت و فداكارى ديگران قدردانى كند و همچنين دوست دارد از او قدردانى شود.
امام رضا عليه السلام مى فرمايد: «مَنْ لَمْ يشكرِ المُنْعِمْ مِنَ المَخلوقينَ لم يشكرِ الله عَزَّوجَلَّ»137؛ «هر كسى از فردى كه به او خوبى كرده تشكر نكند، شكر خداى عزّوجل را به جاى نياورده است».
امام صادق عليه السلام مى فرمايند: «خيرُ نِسائِكم الّتى إنْ أعْطِيَتْ شَكرتْ وَ إنْ مُنِعَتْ رَضَيتْ»138؛ «بهترين زنان شما آن بانويى است كه اگر به او چيزى دهند (و يا خدمتى كنند) سپاسگزارى مى كند و چنانچه از او باز گيرند راضى باشد».
اين يك اصل روان شناختى است كه مى گويد اگر به دنبال انجام كارى، تقويت و تشويق بيابد، احتمال تكرار آن كار بيشتر مى گردد139.
از اين رو قدردانى از زحمات همسر در قبال خدمات و زحماتى كه مى كشد (چه وظايف الزامى و چه وظايف غير الزامى) يك فاكتور قوى در راستاى پيوند عاطفى بيشتر همسران و يك عامل تعيين كننده در ايجاد دل بستگى و علاقه مندى ميان آنان است.
بر اساس تحقيقى كه در اين زمينه انجام گرفته، 87 درصد همسران اعلام كرده اند كه توقع دارند در مقابل زحمات آنان (مثل آشپزى، بچه دارى، تدريس، تحصيل، كارمندى، خريد منزل، مسافرت بردن و...) قدردانى شود.140
كارل راجرز141 كه يكى از روان شناسان غربى است در اين باره مى گويد:انسان نياز دارد به اينكه ديگران براى او قدر و منزلتى قايل باشند و قدرش را نيز بدانند. اهميتى كه شخص به اين موضوع مى دهد در كنش هاى درونى و جنبه هاى تحريكى ارگانيسم و در رفتار او اثر فراوان مى گذارد. از سوى ديگر نياز به قدردانى ديگران و نياز به قدردانى خويشتن در رفتار و كردار آدمى موثر است.142
جان گرى درباره قدردانى زن از مرد مى گويد: هر وقت زن به خاطر كارى كه مرد كرده از او قدردانى و تشكر مى كند، مرد بابت آن قدردانى به زن امتياز مى دهد، چون حس مى كند زن دوستش دارد. مردان براى امتياز دادن به زن لزوماً نمى خواهند زن براى آنها كارى انجام دهد و فقط مى خواهند زن دوستشان بدارد و قدردان باشد. لذا لازم است خانم ها از مردان قدردانى كنند، در غير اين صورت مردان نسبت به خانواده بى اهميت مى شود.143 در نتيجه هر دو ضرر مى كنند و خانواده به سردى مى گرايد.
وقتى همسران التزام جدى به مسائل اخلاقى اى همچون: بدرقه شوهر، استقبال از شوهر، اظهار محبت، همكارى و همدلى، تهيه هديه، زينت براى يكديگر، احترام به بستگان يكديگر، دل سوزى و فداكارى براى همديگر و...، داشته باشند فضاى خانه باطراوت و جذاب شده و روابط از استحكام خوبى برخوردار خواهد شد. در چنين فضايى همسران اختلاف قابل توجهى نخواهند داشت و نسبت به يكديگر وفادار بوده و حقوق يكديگر را مراعات خواهند كرد. در اين خانواده بهترين فضاى عاطفى، امنيتى و اخلاقى ايجاد شده و نيازهاى دوطرف برآورده خواهد شد. در اين شرايط خانواده به استحكام و ثبات كافى نيل پيدا مى كند و همسران بهترين لحظات زندگى را در خانواده خواهند داشت. زمينه گرايش به رفيق بازى، اعتياد، انحرافات اخلاقى و... رخ نخواهد داد. در اين آشيانه باصفا، فرزندان نيز به طرف بالندگى و پيشرفت سوق پيدا كرده و آينده اى درخشان و مطمئن خواهند داشت.

زندگى معنوى
پرسش 16 . چگونه مى توانم با همسر خود زندگى معنوى و الهى داشته باشم تا زندگى زناشويى ما مورد رضايت پرودگار باشد؟
معنويت، نوعى ارتباط با خداوند متعال، از راه ايمان به خدا، عواطف و انگيزه هاى الهى و نيز يارى جويى از امدادهاى الهى بر اثر قرب به پروردگار است كه آثار عملى آن در جهت بخشى به زندگى و در قالب اخلاق فردى و اجتماعى بروز و ظهور مى يابد.
منظور از كسب معنويت در زندگى مشترك نيز اقدام هر يك از زن و شوهر در مسير توجه به خدا است كه در پرتو اطاعت زن و شوهر از دستورهاى الهى و در سايه دين دارى آنها به دست مى آيد.
در پژوهشى اين نتيجه به دست آمد كه هر مقدار نگرش دينى افراد قوى تر باشد، رضايت از زندگى آنان افزايش مى يابد و هر چقدر اعتقاد به خداوند و دستورات او محكم تر باشد، زندگى زناشويى از ثبات بيشترى برخوردار بوده و آرامش بيشترى در خانواده حاكم خواهد بود.144 هانت145 نيز پس از بررسى سازگارى زناشويى زوج ها اعلام كرد، مذهب و باورهاى مذهبى، با سازگارى زناشويى و سازگارى و رضامندى از زندگى ارتباط دارد و اين افراد سازگارى و رضايت بيشترى از زندگى دارند.146
1. اعتقاد به خداوند
توحيد و خداپرستى موجب مى شود نگرش فرد به همه هستى و زندگى انسان، هدف دار و معنادار باشد و در رفتارها با انسجام،147 وحدت رويه و آرامش عمل كند.148
باور به خدا، همه رفتارها و زندگى خانوادگى را به سوى كسب رضايت خداوند، سوق مى دهد149؛ زيرا فردى كه خدا را ناظر و همراه خود150 مى بيند، تلاش مى كند در برخورد با اعضاى خانواده و انجام وظايف خانوادگى، رضايت او را جلب نمايد.
توجه به عدالت خداوند و اينكه هيچ گونه ظلمى را روا نمى دارد151 و حق هيچ موجودى را ضايع نمى كند،152 زمينه شناختى ديگرى براى مهار رفتارى اعضاى خانواده است، به گونه اى كه هرچه اين حالت قويتر باشد، مشكلات فرد كمتر خواهد بود و چنين فردى به ناظر و داور بيرونى براى حل مشكلات خود نياز نخواهد داشت.
گاهى سستى اراده، ترس، غم، اضطراب موجب مى شود اعضاى خانواده نتوانند براى حل مشكل اقدام مناسب انجام دهند. توكل اعضاى خانواده بر خدا باعث تقويت اراده آنها و كوشش براى حل مسائل زندگى و رسيدن به تعادل و سازگارى مى شود.153
در تحقيقى كه درباره رابطه توكل انجام گرفت، اين نتيجه حاصل شده كه كسانى كه بر خداوند توكل دارند، از عزت نفس بالايى برخوردار بوده و در زندگى احساس نيرومندى و كارآمدى مى كنند. اينها در مشكلات زندگى مقاوم بوده و با اراده اى قوى كه در سايه اعتماد به خداوند به دست آورده اند، بر مشكلات غلبه مى كنند.154
2. اعتقاد به نبوت و امامت
راه منحصر به فرد شناخت تعاليم دين، پس از كلام خداوند، سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله و جانشينان ايشان است، به گونه اى كه حتى استفاده صحيح از كلام خداوند نيز مبتنى بر شناخت و درك سخنان اولياى دين)است.
دومين نقش پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان عليهم السلام جنبه «الگودهى» آنان است؛ زيرا پيروى و همانند با انسان هايى كه تعاليم دين به طور كامل در آنها تجلّى يافته در چگونگى روابط اعضاى خانواده و نوع رفتار آنان، بسيار موثر است.
3. اعتقاد به معاد
امروزه عليرغم پيشرفت هاى علمى و كاهش مشكلات زندگى، اضطرابها و نگرانى ها كه بخشى از آن بر اثر احساس بى هدفى و پوچى در زندگى است، رو به فزونى است.155 در اين ميان اعتقاد به زندگى پس از مرگ، خانواده را متوجه اهداف پايدارى مى كند كه موجب پيوند بيشتر اعضاى خانواده مى شود؛156 از اين رو، در خانواده هاى برخوردار از اين باور اعضاى خانواده سال هاى طولانى خود را با حمايت عاطفى و احساس رضايت بخش از زندگى ادامه مى دهند.
اثر دوم باور به معاد، ايجاد انگيزه اى است كه اعتقاد به پاداش ها و نعمت هاى اخروى در برابر انجام وظايف خانوادگى به فرد داده مى شود.
در اين باره خداوند مى فرمايد: «شما و همسرانتان در نهايت شادمانى وارد بهشت شويد. سينى هايى از طلا و جام هايى در برابر آنها مى گردانند و در آنجا آنچه دل ها بخواهد و چشم ها از آن لذت ببرد، موجود است و شما در آن جاودانيد، و اين همان بهشتى است كه به خاطر اعمالى كه انجام مى داديد، وارث آن شده ايد».157
اثر سوم باور به معاد، نقش آن در مقابله مناسب اعضاى خانواده با مشكلاتى نظير فقدان عزيزان، يا مشكلات بسيار شديد اقتصادى است. برخى مشكلات جبران ناپذير است و افراد تنها با توجه به پاداش هاى زندگى اخروى مى توانند خود را آرامش بخشند.
اثر چهارم باور به معاد، نقش مهاركننده و بازدارنده آن است. بسيارى از مشكلات خانواده ها به عدم رعايت حقوق يكديگر، تحميل خواسته ها و پرخاشگرى ها مربوط مى شود. باور به معاد و يادآورى عواقب تجاوز به حقوق ديگران و عدم انجام مسئوليتها، افراد را از رفتارهاى نامناسب بازمى دارد.
قال الصادق عليه السلام: «ملعونةٌ ملعونةٌ إمرأةٌ توثى زوجها وتغمّه، وسعيد إمرأةٌ تكرم زوجها ولا توْذيه»158؛ «از رحمت خدا به دور است زنى كه شوهر خود را اذيت كند و ناراحتش نمايد؛ و سعادت مند است زنى كه شوهر خود را اكرام كند».
و قال رسول الله صلى الله عليه و آله: «من ضرب امرأة بغير حقٍّ فأنا خصمه يوم القيامة»159؛ «كسى كه همسرش را بدون دليل بزند، در روز قيامت من دشمن او خواهم بود».
نقش اعمال عبادى مانند: نماز، دعا، روزه در تحكيم خانواده، علاوه بر دورى از تكبر و غفلت، باعث آرامش دل و صفاى درون اعضاى خانواده مى شود.
تحقيقات نيز نشانگر آن است كه نيايش و ارتباط با خدا يا به صورت مستقيم در رضامندى زناشويى و استحكام خانواده دخالت داشته و يا از طريق به وجود آوردن ويژگى و صفاتى در افراد كه آن ويژگى ها در ثبات زندگى سهيم هستند. به عنوان مثال جريگان160 و ناك161 بعد از بررسى تحقيقات خود بهاين نتيجه رسيده اند كه انجام رفتارهاى مذهبى، مهم ترين عامل ثبات و پايدارى ازدواج است.
در حقيقت افرادى كه التزام به فعاليت هاى مذهبى دارند، در مقايسه با ديگران، گرايش بيشترى به ازدواج پايدار دارند. بيشتر اين افراد مشكلات ارتباطى، عدم توافق، عدم صداقت و مصرف مواد كمترى دارند.162
كوينگ و لارسون نيز در تحقيقات خود نتيجه مى گيرند كه افراد موثن و ملتزم به دستورات دينى، كمتر دچار بى بندوبارى جنسى، همسرآزارى و الكل هستند.163
توجه به اين تحقيقات بيانگر آن است كه اعتقادات و باورهاى مذهبى و انجام اعمال عبادى، نقش زيادى در استحكام و ثبات خانواده دارد كه شرح نحوه تأثيرگذارى آن عبارت است از:

تأثير نماز بر استحكام خانواده
در خانه اى كه تشكر و سپاسگزارى از يكديگر وجود داشته باشد، دل سردى ها و ناپايدارى ها راه نمى يابد. وجود دل هاى پرمحبّت و با صفا كانون خانواده را گرم و روابط عاطفى را در آن مستحكم مى سازد؛ زيرا آدمى در برخورد با افراد صميمى و مهربان، احساس آزردگى و سرخوردگى كمترى مى كند و خود را در محيطى آرام و سرشار از روابط گرم مى يابد.164
در اين ميان نماز، گرچه بندگى در برابر خداوند است؛ اما دل آدمى را رقّت بخشيده و به سوى محبّت به مخلوق سمت و سو داده و جمعى صميمى را در محيط خانواده به وجود مى آورد.
در حقيقت نماز برترين جلوه هاى عشق را به نمايش مى گذارد و مى تواند عاملى اساسى در ايجاد علاقه بين زن و شوهر و ساير اعضاى خانواده باشد؛ زيرا آنان كه عاشق خدايند، جلوه هاى ديگر خالق (همسر و فرزندان) را نيز دوست داشته و به آنان همچون نشانه هاى خالق مى نگرند. به همين دليل است كه وقتى به شكرگزارى معبود خود ميپردازند، نمى توانند نسبت به مخلوق خدا شاكر نباشند؛ زيرا حضرت امام رضا عليه السلام در روايتى مى فرمايند: «هر كسى از فردى كه به او خوبى كرده تشكر نكند، شكر خداى عزّوجل را به جاى نياورده است».165
از سوى ديگر نماز عاملى مهم براى دست يابى به آرامش روانى است؛ بنابراين اگر همه اعضاى خانواده و به ويژه زن و شوهر نمازگزار باشند، آرامش روانى را براى خانواده به ارمغان آورده و در پناه آن با موفقيت و رضايت كامل زندگى مى كنند؛ زيرا احساس گناه، اضطراب و افسردگى در آنان كاهش پيدا نموده و در پى آن اعتماد به نفس و اميد به آينده در چنين خانوادهاى افزايش مى يابد.
 

تأثير دعا بر استحكام خانواده
التزام افراد خانواده به ويژه همسران به دعا، علاوه بر جنبه هاى معنوى خود در آرامش و استحكام خانواده نيز نقش زيادى دارد، به گونه اى كه تحقيقات پژوهشگران، اثربخشى استفاده از دعا را در درمان افسردگى، مشكلات زناشويى و... سودمند گزارش نموده اند.
ميلر166 بر اين باور است كه دعا به فرد كمك مى كند تا از موقعيت هاى دشوارزندگى به آسانى بگذرد. مالتبى167 نيز مطرح مى كند كه دعا با بهداشت روانىافراد ارتباط زيادى داشته و عامل مهمى168 در استحكام و بنياد خانواده ايجاد مى نمايد. به همين دليل است كه در روايات معصومين عليهم السلامبه دعا و مناجات در مراحل مختلف شكل گيرى خانواده از جمله انتخاب همسر شايسته، شب زفاف و عروسى و اشاره شده است.

تأثير روزه دارى در استحكام خانواده
خانواده اى كه از سلامت روان و مهارگرى خوبى برخوردار باشند در زندگى خود آرامش و موفقيّت بيشترى خواهند داشت.
در پژوهشى كه درباره تأثير روزه بر سلامت روانى انجام شد مشاهده شد كه تفاوت معنادارى بين افرادى كه التزام به روزه دارى داشته اند با افرادى كه التزام نداشته اند، وجود دارد و سلامت روانى افراد روزه دار بيشتر از ديگران بوده است. همچنين سلامت روانى افراد قبل از ماه رمضان در مقايسه با بعد از ماه رمضان، متفاوت بوده و بعد از ماه رمضان از سلامت روانى بهترى برخوردار بوده اند.169
از فايده هاى بزرگ روزه، تربيت روح، تقويت اراده و تعديل غرايز انسانى است؛ زيرا روزه دار با وجود گرسنگى، تشنگى و خوددارى از لذّت هاى ديگرى كه بايد از آن چشم بپوشد، روح و اراده خويشتن را تقويت مى كند. همچنين روزه واقعى زمينه ارتكاب گناهان مربوط به چشم، گوش، دست و پا را از بين مى برد؛ زيرا روزه دار مى داند كه نبايد چشم به حرام باز كند و نبايد حرامى بشنود. امام صادق عليه السلامدر اين باره مى فرمايد: «بدانيد كه روزه، تنها پرهيز از خوردن و آشاميدن نيست...؛ پس هنگامى كه روزه هستيد، زبان خود را از دروغ حفظ كنيد، چشم هاى خود را از حرام بپوشانيد؛ با يكديگر دعوا نكنيد، به همديگر حسد نورزيد، غيبت يكديگر را نكنيد، با هم بحث و جدل ننماييد، دروغ نگوييد، با يكديگر مخالفت نكنيد، بر هم خشم نگيريد، به يكديگر ناسزا نگوييد، همديگر را آزار و اذيت نكنيد، به ديگران ستم ننماييد، يكديگر را به ستوه نياوريد و از ياد خدا و نماز غافل نشويد».170
رعايت توصيه ها و آموزه هاى اين حديث شريف در خانواده و در برخورد با همسر، كانون خانواده را سرشار از انس و الفت نموده، زن و شوهر را به هم نزديك ساخته و دل هاى آنان را به همديگر پيوند مى دهد كه اين مسئله خود به خود استحكام بنيان خانواده را چند برابر مى سازد.

ابراز محبت شوهر
پرسش 17 . من و همسرم به تازگى ازدواج نموده ايم، نمى دانم چگونه و به چه اندازه به خانمم محبّت كنم كه مشكل آفرين نگردد، لطفاً علاوه بر بيان راهكارها به حدّ و حدود آن نيز اشاره نماييد؟
بديهى است؛ اساس و شالوده زندگى خانوادگى بر محبت استوار است، بر همين اساس مى توان ادعا كرد كه نيرومندترين عامل دوام و رشد خانواده، عاطفه و محبت همسران به يكديگر است. در اين ميان به دليل احساسات و عواطف بيشتر زن ها، لازم است آقايان به ويژه در اوقاتى كه همسرشان دچار فشار جسمى يا روحى (زمان بيمارى، دوره عادت ماهانه، دوران باردارى، دوره پس از زايمان و زمان از دست دادن يك عزيز) است، تلاش بيشترى در اين زمينه از خود نشان دهند.
در حقيقت لازمه شادابى و نشاط زن اين است كه خود را محبوب همسر ديده و از عشق و علاقه او نسبت به خود مطمئن باشد؛ زيرا از اين طريق امنيت خاطر وى تأمين شده و به آرامش روانى مى رسد.
حمايت و مهربانى قلبى مرد، آن قدر براى زن ارزش دارد كه زندگى زناشويى بدون آن براى زن قابل تحمل نبوده و هرگز احساس خوشبختى نمى كند.171
از اين رو در آموزه هاى دينى نيز به اظهار محبت و مهربانى به همسران بسيار سفارش گرديده است، به گونه اى كه پيامبر گرامى اسلام حضرت محمد صلى الله عليه و آلهمى فرمايد: «با زنان مهربانى كنيد و دل هايشان را به دست آوريد تا با شما همراهى كنند و هرگز آنان را مجبور و خشمگين نكنيد».172
در روايت ديگرى نيز فرمودند: «قَولُ الرَجُلْ لِلْمَرْأةِ إنّى أُحِبُّك لا يَذْهَبُ مِنْ قَلْبِها أبَداً»173؛ «اگر مردى به همسرش بگويد «دوستت دارم» هرگز از قلب او خارج نمى شود».
برخى از توصيه هاى عملى ابراز محبت مردان به همسر خود عبارتند از:
1. توجّه به همسر
يكى از رايجترين اشتباهاتى كه مردان مرتكب مى شوند آن است كه وقتى همسرشان با آنان كارى دارد يا با او حرف مى زند و به هر دليل ديگرى به توجّه او نياز دارد، آقا خودش را مشغول كار ديگرى مانند: تماشاى تلويزيون، خواندن روزنامه، مجلّه و كتاب مى كند!! در حالى كه آقايان حداقل در چنددقيقه اول لازم است؛ تمامى توجه خود را فقط متوجه همسرشان كنند و حتى اين فرصت را بايد مغتنم شمرد. به طورى كه اگر در اين گونه موقعيت ها به همسر توجه شود او نيز تمام همت و توان خود را براى جلب رضايت شوهرش و سازگارى در زندگى و تأمين نيازهاى عاطفى او به كار مى گيرد.
البته بايد توجه داشت محور اين رابطه دو طرفه سودجويى و منفعت طلبى شخصى نباشد، بلكه به طور واقعى و به عنوان يك انسان و يك همسر شايسته به او احترام گذاشته شود و در اين رابطه عاطفى و صميمى رضايت خداوند و پاداش او انگيزه اصلى هر دو را شكل بدهد.
2. ابراز محبّت جسمانى
اغلب زن ها، بيشتر تشنه محبت جسمانى، اما غير جنسى از جانب شوهر خود هستند. آنان دوست دارند ناز و نوازش شده و در آغوش گرفته شوند؛ بدون اينكه آميزش جنسى در كار باشد. محبت جسمانى شوهر به همسر يعنى هر روز از طريق گرفتن دست و نزديك كردن او به خود وى را مورد محبت و نوازش، قرار دهد.
3. ابراز تشكر زبانى
زن ها به شدّت نيازمند آنند كه شوهرشان از آنها تشكر كنند. ممكن است مرد سعى كند با انجام كار زياد يا انجام وظايف خود در خانه قدردانى خود را به همسرش نشان دهد،. اما آنچه قلب زن ها به راستى به آن نياز دارد، شنيدن تشكر و قدردانى در قالب الفاظ و عبارات است.
در حقيقت ابراز كلمات محبت آميز و نيز تعريف و تحسين گفتارى مانند جواهر براى زنان ارزشمندند؛ زيرا موجب احساس ارزشمندى، خوشبختى و رضايت آنان است. بسيارى از مردها، جمله كوتاه «دوستت دارم» را خيلى كم به همسرشان مى گويند يا اصلاً بر زبان نمى آورند؛ چون تصور مى كنند «او كه مى داند من دوستش دارم، پس چرا بايد بگويم»، در حاليكه هرزنى نياز دارد جمله «دوستت دارم» را هر روز به دفعات بشنود. او از شنيدن اين جمله هرگز خسته نمى شود.
4. تعريف از همسر
ستايش از زيبايى، سليقه، توانايى در اداره خانه، دست پخت و مراقبت از فرزندان اعتماد به نفس همسر را بالا برده و به او احساس ارزشمند بودن مى دهد.
5. هديه دادن
هديه دادن به همسر، نشانه حس قدردانى و علاقه به اوست. اين كار به او مى فهماند كه براى همسرش ارزشمند است. به همين دليل است كه پيامبرخدا صلى الله عليه و آله مى فرمايند: «هر كس وارد بازار شود و هديه اى بخرد و آن را براى خانواده خود ببرد، همانند كسى است كه براى گروهى نيازمند صدقه اى بَرَد»174.
6. كامرواسازى و ارضاى جنسى همسر
ارضاى جنسى تنها يك موضوع جسمى و بدنى نيست، بلكه لذّت آنان سكوى پرشى است براى دل بستگى و وابستگى هرچه بيشتر نسبت به يكديگر و زمينه سازگارى و تحمل سختى هاى زندگى بيشتر فراهم مى شود تا آنجا كه به رشد معنوى و شكرگزارى به درگاه خداوند مى انجامد.
7. صحبت و گفت وگو با همسر در مورد اتفاقات زندگى.
8. همگامى و همراهى در برنامه هاى تفريحى و پركردن اوقات فراغت.
9. صداقت با همسر.
10. حمايت مالى و عاطفى از همسر و بستگان ايشان.
گفتنى است اگرچه دوستى و محبّت ميان زن و شوهر امرى طبيعى است امّا بايد توجّه داشت اين نعمت نيز مانند همه نعمت هاى خداوند حدّ و مرزى دارد كه نبايد از آن تجاوز كرد.
در حقيقت بالاترين رابطه انسان متوجه خداست؛ بنابراين شايسته است محبت خدا در دل انسان بر همه محبت ها و دل بستگى ها غلبه پيدا نموده و مانع انجام وظايف شرعى از سوى هيچ كدام نگردد. به همين دليل قرآن كريم مى فرمايد:
«قُلْ إِن كَانَ آبَوثكُمْ وَ أَبْنَوثكُمْ وَ إِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَ تِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُم مِّنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهَادٍ فِى سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُواْ حَتَّى يَأْتِيَ اللّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ»175؛ «كسانى را كه روابط عاطفيشان با همسران، فرزندان، پدران، افراد خانواده، فاميل و دل بستگى آنان به متعلقات زندگى دنيا چنان مستحكم مى شود كه مصالح مهم ديگر را تحت الشعاع قرار داده و به فراموشى مى سپارند، مورد نكوهش قرار مى دهد».

ابراز محبت زن
پرسش 18 . چگونه بايد محبت خود را نسبت به شوهرم ابراز كنم و به او نشان دهم دوستش دارم؟ اصلاً آيا مردان نيز مانند زنان به ابراز محبّت از سوى همسرشان نياز دارند؟
برخى از روان شناسان نظير آبرهام مزلو و كويينگ نياز به محبّت و تعلّق پذيرى را از نيازهاى اساسى و از نيازهاى روانشناختى تلقى كرده و اعتقاد دارند كه ارضاى اين نيازها در آرامش روانى و سلامت روانى افراد تأثير اساسى دارد.176
به همين دليل زن نيز بايد به شوهر خود عشق ورزيده، از اظهار محبت به او دريغ نكرده و علاقه خود را به گونه هاى گوناگون بيان نمايد؛ زيرا اين ابراز علاقه علاوه بر جلب رضايت و عواطف شوهر، باعث افزايش انگيزه وى جهت تلاش و تأمين آسايش خانواده مى گردد.
امام صادق عليه السلام نيز در اين باره مى فرمايند: «زن بايد با اظهار علاقه و با دل ربايى و آرايش در برابر شوهر به گونه اى عمل كند كه رضايت و خشنودى شوهر جلب شود».177
با توجّه به نكات فوق روشن مى گردد كه زن ها بايد متوجه باشند كه شوهران آنها نيز مانند خودشان انسانند و به شدت نيازمند محبت و دوستى اند. در حقيقت، نياز انسان به محبت از مهم ترين كشاننده هاى روان شناختى و اجتماعى در تمام مراحل رشد وى است كه اين نياز پس از ازدواج در مردان، به ويژه از طريق همسر برآورده مى شود. مردى كه همسرش به او عشق مى ورزد، از روحيه اى شاد و با نشاط برخوردار مى گردد كه اين مسئله انگيزه او را در جهت تلاش براى تأمين نيازهاى خانواده و همسر افزايش مى دهد.
برخى از شيوه هاى ابراز محبت به شوهر، عبارتند از:
1. سازگارى با شوهر
2. احترام به شوهر
احترام گذاشتن به شوهر يكى از مهم ترين راه هاى ابراز محبت به او از سوى همسرش مى باشد. استقبال از شوهر و خوش آمدگويى به وى با لب خندان و چهره اى گشاده هنگام ورود به منزل از جمله اين راهكارها است.
3. توجّه به شوهر
در اين زمينه بايد توجّه داشت كه مردها دوست دارند، اولويت اوّل همسرشان در مقايسه با ديگران حتّى فرزندان خود باشند؛ بنابراين توجّه به خواسته هاى وى و سعى در برطرف نمودن آنها يكى از راه هاى عملى ابراز محبّت به اوست.
4. عدم مقايسه شوهر با مردان ديگر
همسر خوب و شايسته كسى است كه مردهاى ديگر به ويژه پدر و برادر خود را به رخ شوهر نكشد؛ زيرا هر شوهرى دوست دارد بابت توانايى ها و محاسنش از سوى همسر خود مورد تحسين قرار گيرد، در حالى كه مقايسه او با ديگران از سوى همسر به او احساس ناشايستگى داده و اعتماد به نفس وى را تضعيف مى كند.
5. تحسين شوهر
همه مردها صفات قابل تحسينى دارند كه دوست دارند از سوى همسرشان مورد توجّه و تحسين قرار گيرد تا احساس شخصيت كنند. در اين زمينه بايد توجّه داشت كه همه افراد، تفاوت ميان تحسين و تملّق را درك مى كنند؛ بنابراين شايسته نيست در اين زمينه به دروغ و نيرنگ متوسل شد، بلكه همسر خوب و كاردان كسى است كه از طريق شناسايى نقاط قوّت شوهر در صدد تحسين واقعى وى باشد.
6. آراستن خود براى شوهر
يكى از نيازهاى اساسى شوهر اين است كه همسرش از نظر جسمانى و ظاهرى براى او جذاب باشد؛ بنابراين آراستن خود براى شوهر يكى از راه هاى ابراز محبّت به اوست؛ زيرا چنين نيازى را در وى برآورده مى سازد.
7. پاسخ به تمايلات جنسى شوهر
تحقيقات نشانگر آن است كه مردان، لذّت بخش ترين زمان خود را در مصاحبت با همسر زمانى مى دانند كه با وى آميزش داشته اند؛ زيرا آميزش با همسر اين اطمينان را به شوهر مى دهد كه با همسرش رابطه اى نزديك دارد و همسرش وى را دوست دارد. به همين دليل يكى از راه هاى ابراز محبت به شوهر اين است كه نيازهاى جنسى وى از روى رغبت برآورده گردد.
8. آماده سازى خانه
خوش اخلاقى با شوهر، فراهم نمودن اسباب استراحت و آسايش وى در منزل و تميز و مرتّب نمودن منزل از جمله مواردى است كه هر زنى مى تواند به عنوان وسيله اى جهت ابراز محبّت به شوهر از آن بهره گيرد.

پرسش 19 . مى خواستم بدانم آيا ميل جنسى در زنان و مردان تفاوت دارد بعضى ها مى گويند: هميشه مردان خواهان زنان بوده و از آنان خواستگارى كرده اند. مردان براى كاميابى از زنان، بخشى از دارايى خود را هزينه مى كنند و بسيارى از جنايت ها به علت هوس رانى مردان انجام مى گيرد؟!
خواستگارى مردان از زنان دليل بر قوى بودن شهوت نيست بلكه خواستگارى مربوط به جايگاه و روحيه خاص مردان است. به طورى كه زن بيشتر دوست دارد معشوق و مطلوب باشد و مرد عاشق و طالب باشد. مى توان گفت: وجود دو ويژگى حيا و صبر به ميزان بيشتر در زنان سبب شده است كه زنان در برابر ميل جنسى مقاوم باشند.
تحقيق هاى روان شناسان نيز ثابت كرده است كه زنان، در مقابل غريزه جنسى، بسيار مقاوم هستند. به عكس مردان كه به سرعت و شدت در برابر صحنه هاى تحريك آميز، دچار طغيان شهوت مى شوند و صبر و مقاومت خويش را از دست مى دهند.
موثسه كينزى كه بزرگ ترين نهاد تحقيقاتى در موضوع مسائل جنسى است در تحقيقات خود نشان داده كه تحريك جنسى در مردان در مقايسه با زنان سريع تر، آسان تر و با فراوانى بيشتر صورت مى گيرد178 و بيشتر از طريقبينايى اين تحريك پذيرى اتفاق مى افتد و لذا تصاوير جنسى و صحنه هاى جذاب و زنان زيبا، آنان را بيشتر تحريك مى كند. در حالى كه زنان غالباً دير تحريك مى شوند و تحريك پذيرى آنان بيشتر از طريق قوه شنوايى و لامسه است و لذا كلمات محبت اميز و تحريكات بدنى آنان را بيشتر تحريك مى كند.179
خلاصه اينكه ميل جنسى مردان از نظر كمّى برتر و ميل جنسى زنان از نظر كيفى برتر است.
امام صادق عليه السلام فرمودند: «وقتى يكى از شما خواست با همسرش زناشويى داشته باشد، قبلش ملاعبه و تحريك جنسى داشته باشد، به درستى كه اين كار نيكو و پسنديده است».180
اين گونه روايات تحريك پذيرى سريع مرد را اشاره دارد و لذا عجله مى كند و از طرفى كند بودن تحريك در زنان را و لذا توصيه به رعايت زمان مناسب براى تحريك جنسى مى شود.
روان شناسان اعتقاد دارند كه اگر زن در برقرارى روابط جنسى بهره كافى و طبيعى را نگيرد در برقرارى مجدد آن بى رغبت شده و رفتارهاى روانى ناهنجار از خود نشان مى دهد. ديگر اينكه زنان نيازمند هستند علاوه بر درك توانايى مرد براى روابط جنسى، كلمات محبّت اميز، اطمينان بخش، اظهار عشق و جملات عاطفى بشنوند و نياز دارند تا مردان اين كلمات را به زبان جارى كنند و علاقه قلبى كافى نيست.181
شهيد مطهرى به اين نتيجه تصريح كرده و مى گويد: «مرد در مقابل غريزه از زن ناتوان تر است»182. روان شناسان نيز معتقدند مردان از نظر كمّى خواستار ارتباط جنسى بيشتر هستند و زنان خواستار ارتباط جنسى عميق تر و طولانى تر بوده و ارگاسم آنان نيز طولانى تر است.183

روابط زناشويى
پرسش 20 . چرا در روايات تا اين اندازه روى مسائل جنسى بين زن و شوهر تأكيد شده است. لطفا حكمت اين همه تأكيد را بيان كنيد؟
انسان در صورتى مى تواند مسير كمال را طى كند كه بر اساس آموزه هاى دينى كليه نيازهاى خود از جمله غرايز جنسى و عاطفى را در حدّ اعتدال تأمين و ارضا كند؛ زيرا اگر اين غريزه به شكل صحيح ارضا نشود پيامدها و ضررهاى زيادى به انسان وارد مى شود. بقاء نسل سالم به مخاطره مى افتد، انحرافات اخلاقى شيوع پيدا مى كند، كانون خانواده به عنوان اصيل ترين نهاد اجتماعى آسيب جدى ديده، بيمارى هاى روانى گسترش پيدا نموده و به طور كلّى آسيب هاى اساسى بر پيكر فرد و جامعه وارد مى شود.
اسلام به ازدواج و در پى آن به آميزش جنسى به ديده قداست مى نگرد. پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در روز جمعه اى به يكى از اصحاب خود فرمود: «آيا روزه گرفته اى؟ او گفت: نه، يا رسول الله. حضرت فرمود: آيا صدقه داده اى؟ او گفت: نه، پس حضرت پيامبر فرمودند: برخيز و برو با همسرت آميزش كن كه عمل زناشويى براى تو پاداش صدقه دارد».184
همچنين امام رضا عليه السلام فرموده اند: «ان من اخلاق الانبياء التنظف والتطيب و خلق الشعر و كثرة المطروقه»185؛ «همانا از ويژگى هاى اخلاقى پيامبران، پاكيزگى و عطر زدن و خوشبو بودن و زدودن و تراشيدن مو و فراوانى آميزش بوده است».
ارتباط جنسى در پرتو ازدواج، آثار و بركات زيادى در زندگى مادى، معنوى، تربيتى و روان شناختى انسان دارد كه نمونه هايى از آن عبارت است از:
1. زمينه ساز كمالات معنوى
رسول گرامى اسلام حضرت محمّد صلى الله عليه و آله در حديث ديگرى فرمودند: «هرگاه مرد موثنى با همسرش آميزش مى كند، دو فرشته آنها را ملازم و مراقب مى شوند و اين مرد مانند مجاهد راه خدا ثواب مى برد. وقتى از آميزش فارغ مى شود، گناهانش مى ريزد مانند ريزش برگ درختان در فصل خزان، وقتى غسل مى كند از گناهان جدا مى شود». زنى سوثل كرد يا رسول الله پدر و مادرم به فدايت، اين پاداش ها مربوط به مرد بود، ثواب زنان و سهم آنان چيست؟ حضرت فرمود: «وقتى زنان حامله مى شوند پاداش روزه دار و شب زنده دار را مى برند و وقتى درد زايمان را تحمل مى كنند پاداش بى نهايتى دارند و وقتى بچه ها را شير مى دهند ثواب زيادى برده و گناهانشان محو مى شود».186
2. زمينه عفت و دورى از گناه
ارضاى ميل جنسى در پرتو ازدواج موجب مى گردد فرد، تا حدّ زيادى از روابط جنسى نامشروع مصون مانده و دامن خود را به گناه آلوده نسازد، به همين دليل در مسير كمال و خودسازى معنوى قدم مى گذارد.
حضرت رسول صلى الله عليه و آله در اين زمينه مى فرمايد: «اى گروه جوانان! هر يك از شما كه مى تواند ازدواج كند، اقدام نمايد؛ زيرا ازدواج موجب مى گردد تا چشم و دامن انسان از گناه باز داشته شود و عفت انسان حفظ گردد».187
3. زمينه آرامش و رضايت خاطر
مهم ترين نيازى كه در پرتو ازدواج و ارتباط جنسى، برآورده و تأمين مى گردد، نياز به آرامش و امنيت خاطر است. اين نياز، كه در سرشت انسان ريشه دارد، چنان قابل توجه است كه خداوند در قرآن كريم، ايجاد آرامش خاطر از طريق ازدواج را يكى از آيات خود معرفى كرده است.188
چنانچه نيازهاى جنسى همسران ارضاء نشود و يا به صورت مطلوب برآورده نگردد، اختلاف هاى زيادى به وجود مى آورد. تحقيقات نشان مى دهد كه همسرانى كه روابط جنسى مطلوبى دارند، رضايت خاطرشان از زندگى بيشتر است و همچنين اثبات شده كه ردّ درخواست هاى جنسى مرد از سوى همسر، آشفتگى زياد مرد را به همراه دارد.189
همچنين تحقيقات زيادى اثبات كرده كه روابط خوب جنسى يكى از عوامل رضايت از تشكيل خانواده و رضامندى زناشويى است. مطالعات نشان مى دهد كه 44درصد از اختلافات خانوادگى و زناشويى ناشى از مشكلات روابط جنسى بوده و حدود 25درصد نيز به عللى با روابط جنسى ارتباط دارد.190
در مطالعات طولى ادوارد وبوث مشخص شد كه كاهش رضايت جنسى و ارتباط جنسى با احتمال وقوع طلاق و اختلافات همبستگى دارد. همچنين تحقيقات نشان مى دهد كه رضايت جنسى در پايدارى زناشويى سهيم است.191 در تحقيقى كه توسط لومن انجام شد اين نتيجه به دست آمد كه رضايت جنسى با تعداد دفعات فعاليت جنسى همبستگى دارد و زوجينى كه دفعات بيشترى به ارتباط جنسى مى پردازند، رضايت بيشترى دارند.192 در تحقيق ديگرى كه توسط گريلى انجام شد، چنين به دست آمد كه نارضايتى جنسى باعث گرايش به فحشا و بى عفّتى و همچنين سردى روابط مى گردد.193
4. تأمين نيازهاى عاطفى
روابط جنسى همسران علاوه بر تأمين نيازهاى جنسى و زيستى زوجين، نيازهاى عاطفى آنان را نيز تأمين مى كند. زيرا وقتى رابطه جنسى واقعى و عميق برقرار مى شود در ضمن آن، رابطه عاطفى صميمى نيز وجود دارد. وقتى همسران با همديگر هم آغوش مى شوند و تمايل به برقراى ارتباط جنسى پيدا مى كنند، در كنار همديگر خوابيده و با اظهار علاقه و محبت، يكديگر را نوازش نموده و نسبت به همديگر اظهار عشق و علاقه مندى مى نمايند. اين اظهار محبت و علاقه، نقش زيادى در آرامش روانى آنان دارد. به طورى كه عده اى از خانم ها ارتباط عاطفى را به ارتباط جنسى ترجيح مى دهند و حتى ارتباط جنسى را بيشتر به دليل نيازهاى عاطفى مى خواهند.194
داده ها و تحقيقات حاكى از آن است كه افراد متأهل به طور كلى از لحاظ جسمانى و روانى نسبت به افراد مجرد كاركرد بهترى دارند و اين به خاطر حمايت عاطفى و روانى كه در ازدواج و رابطه زناشويى وجود دارد، به وجود آمده. همچنين تحقيقات ثابت كرده، افرادى كه رابطه زناشويى موفق و صحيحى دارند، با نشاط تر و شاداب تر بوده و رضايت مندى آنان از زندگى بيشتر است و كمتر گرفتار افسردگى و اضطراب مى شوند.195
5. ايجاد سلامتى جسمانى
نتايج مطالعات نشان مى دهد، افراد متأهلى كه زندگى شان پايدار بوده و رضايت جنسى داشته اند، عموماً عمر طولانى دارند، از نظر جسمانى سالم تر و كمتر مبتلا به سرطان مى شوند. از سوى ديگر اختلاف زناشويى و عدم رضايت از روابط جنسى، با سطح سلامت پايين تر و بيمارى هاى جسمانى خاص نظير سرطان، بيمارى قلبى و درد مزمن، رابطه دارد. بررسى هاى مربوط به تعامل زناشويى حاكى از احتمال وجود مكانيزم هايى است كه نشان مى دهند رفتارهاى خصمانه و اختلاف در طول مدت زندگى زناشويى، با كاركردهاى ايمنى غدد درون ريز و قلبى عروقى ارتباط دارد (كريگهد و نمروف)196، بلوم، اشر و وايت197 نيز در بررسى هاى خود به اين نتيجه رسيده اند كه ميان ناآرامى هاى زناشويى و اختلال جسمانى و عاطفى يك رابطه آشكار وجود دارد.198
6. باعث شادى و نشاط
بسيارى از مطالعات نشان داده كه افراد متأهل شادتر از افراد مجرد هستند. بررسى هاى تحليلى كه توسط اينگل هارت199 بر روى نمونه بزرگى حدود163000 نفر انجام شد. نشان داده كه كسانى كه ازدواج كرده و رضايت از رابطه زناشويى دارند، به طور متوسط شادتر و بانشاط تر از ديگران هستند. وود200 و همكاران در يك مطالعه فراتحليلى بر روى 93 مطالعه، دريافتند كه ازدواج و رضايت جنسى، مفيدترين شادى و رضايت را براى زنان ايجاد مى كند.201
7. باعث عزت نفس
فرايندهاى شناختى زيادى وجود دارد كه باعث افزايش عزت نفس و احساس ارزشمندى افراد مى شود. دوست داشتن و تمجيد شدن از عواملى هستند كه عزت نفس را بالا مى برند، اين دو ويژگى در همسرانى كه رضايت جنسى دارند و رابطه جنسى خوبى برقرار مى كنند، به وفور يافت مى شود يعنى آنان با اظهار علاقه و عشق نسبت به همديگر و با رعايت احوال آميزش، آن را رضايت مند مى كنند و در نتيجه يك ديدگاه مطلوب نسبت به خود و ديگران پيدا مى كنند و از تعارض و خودبينى خارج مى شوند و به طرف واقعيت ها ميل پيدا مى كنند.202
با توجه به مطالب ذكر شده مشخص مى شود كه رابطه زناشويى، سنگ زيربنايى عملكرد خوب خانواده است كه به طور مستقيم يا غيرمستقيم با عملكرد والدين ارتباط دارد. همسرانى كه تحت تأثير رابطه جنسى موفق از سلامتى عاطفى، جسمانى و روان شناختى، برخوردار باشند، روابطشان با همديگر و با فرزندان، رضايت بخش بوده و اين خانواده از استحكام و پويايى برخوردار خواهد بود. علاوه بر اينكه فرزندان اين خانواده، سالم تر، پوياتر، موفق تر و از نظر روحى و جسمانى، بهنجار خواهند بود. تحقيقات ثابت كرده كه اختلاف و تعارض زناشويى پدر و مادر موجب بزه كارى فرزندان شده است (كريگهد و نمروف). همچنين اختلاف والدين بر تحصيلات، روابط اجتماعى، همسردارى، صميميت، اظهار محبت، تعارضات زناشويى، فساد و فحشا و... فرزندان تأثير زيادى داشته است.203

آمادگى روابط جنسى
پرسش 21 . زن و شوهر براى ايجاد روابط جنسى سالم و مطلوب در روابط خود به چه چيزهايى بايد توجّه كنند؟
زنان و مردان تفاوت هاى جنسى و شناختى زيادى با يكديگر دارند كه اگر به اين تفاوت ها توجه لازم مبذول نشود، مشكلاتى در روابط جنسى همسران ايجاد مى گردد؛ بنابراين در ادامه به مطالبى اشاره مى گردد كه در آمادگى روانى آنان جهت برقرارى رابطه جنسى سالم و مطلوب مفيد است.
1. ايجاد رابطه سالم
به طور كلى انسان ها در صورتى مى توانند با هم ارتباط صميمى و عميق داشته باشند كه مسالمت اميز و با رعايت حساسيت هاى يكديگر و توأم با احترام متقابل باشد؛ در غير اين صورت يا رابطه به تدريج قطع مى شود و يا منجر به بروز رفتارهاى ناهنجار مى گردد. اگر چنانچه رابطه زن و شوهر بر پايه كنش ها و واكنش هاى مناسب استوار گردد، صميميت، درستى و علاقه مندى، هر روز بيشتر و پايدارتر مى گردد. هرچه قدر همسران بتوانند با كمال ادب و احترام و با ادبيات گفتارى دل نشين و زيبا، با همديگر رفتار كنند، رابطه زناشويى آنان، جذاب تر و لذت بخش تر خواهد بود.
اگر چنانچه براى همسرى اين احساس پيش بيايد كه همسرش او را فقط براى لذت هاى جنسى و شهوانى مى خواهد و نه به عنوان انسانى ارزشمند و داراى كرامت، آرام آرام از نظر عاطفى، از مرد دور شده و روابط آنان به سردى مى گرايد و اگر چنانچه رابطه جنسى نيز داشته باشند، واقعى و لذت بخش نخواهد بود. انسان نمى تواند كسى را دوست داشته باشد كه به وى علاقه ندارد و حريمش را حفظ نمى كند، انسان ها دوست دارند محبت را و مهرورزى را نثار كسى كنند كه اگر توان جبران نيز ندارند لااقل ارزش آن را بداند و زبانى سپاسگزار داشته باشد. زن و مرد هر دو مشتاقند و دوست دارند كه طرف مقابلشان ارزش و جايگاه آنان را درك كند و به زبان آورد.
براى زن بسيار رنج اور خواهد بود كه تصور كند وجود او نزد شوهر ارزشى ندارد و وى را فقط براى انجام امور خانه، بچه دارى و آميزش مى خواهد.
با اين اوصاف چگونه مى توان انتظار داشت تا اين زن، شب هنگام با آغوش باز مشتاق همبسترى باشد؟ او حتى حاضر نيست چنين مردى را ببيند تا چه رسد به اينكه خود را در آغوشش قرار دهد.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در اين باره مى فرمايد: «أيضرب احدكم المرأة ثمّ يظلّ معانقها»204؛ «آيا سزاوار است شما زنان را در روز كتك مى زنيد و آنگاه در شب به آغوش مى كشيد؟!»
حضرت على عليه السلام نيز فرمودند: «با همسرت در هر حال مدارا كن و با او نيكو سخن بگو تا زندگيت گوارا و راحت گردد».205 از اين روايات به روشنى استفاده مى شود كه هر چقدر با همسر مهربانى و رعايت ادب و احترام بشود، زندگى و روابط خانوادگى گواراتر و زيباتر خواهد شد. تأكيد اسلام به بزرگداشت زن، هم براى رعايت حقوق اوست و هم براى اينكه مرد در نزد زن جايگاهى بلند يابد، زيرا هرگاه مرد به زن ا حترام ننهد و پيش از آنكه بر اثر اين بى احترامى، زن كوچك شود، مرد است كه در نظر زن بى شخصيت و بى ارزش مى گردد.
اشتباه شمارى از مردان اين است كه فكر مى كنند طبيعت تقاضاى هم آغوشى در زن و مرد يكسان است. مرد ممكن است همسرش را از ده ها جهت نپسندد و اما همين كه او را در كامدهى موفق ببيند وى را براى همبسترى و ارضاى تمايلاتش بپسندد و به آميزش با او رغبت تمام داشته باشد. اما در مورد زن چنين نيست. زن دوست دارد مردى او را در آغوش گيرد كه از ديگر صفات انسانى و همسردارى نيز بهره مند باشد؛ تمايل به مردى دارد كه دوستش داشته باشد و به شخصيتش احترام نهد و به خواسته هاى معقولش حتى اگر در برآورده ساختن آنها ناتوان باشد توجه كند. از اين رو تمايل ندارد به مردى كام دهد كه محبوب او نيست. لذا اگر زنان احساس كنند كه به آنان بى حرمتى مى شود با سرمزاجى و بى علاقه گى به آميزش جنسى تلافى مى كنند. لذا پيشنهاد ما اين است كه مردان سعى كنند با تحريك حسّ احترام جويى و محبت، همسر خود را با خويش همراه سازند. زنان پيش از آنكه با فشار و لجبازى سر به راه شوند، با احترام، محبت و احساس ارزشمندى، مطيع مى گردند.
امام صادق عليه السلام در اين باره مى فرمايند: «هرچه قدر به زنان محبت داشته باشيد، ايمانتان افزايش پيدا مى كند».206
زنان نيز نبايد از اين مطلب غافل شوند كه آنها نيز در مسايل جنسى بايد خواهان باشند و نه فقط خواستنى و مى بايد خود را بر شوهر عرضه كنند و زمينه هاى تحريك شوهر را فراهم سازند و اظهار تمايل داشته باشند. پيامبر گرامى اسلام مى فرمايند: «زن بايد براى شوهرش با نيكوترين عطرى كه دارد خود را معطر سازد و زيباترين جامه اش را بپوشد و به جالب ترين صورت، خود را آرايش نمايد و صبح و شام خويشتن را به شوهر عرضه كند».207
برخى زنان تصور مى كنند كه بى نيازى از شوهر و اظهار تمايل نكردن، ارزش و كمال است!! در حالى كه اين گونه نيست و زن مى بايد با اظهار علاقه و ميل و با ايجاد بسترهاى لازم براى آميزش از شوهر استقبال كند علاوه بر اينكه اگر زن به شوهر اظهار تمايل و محبت نداشته باشد و در مسايل جنسى زمينه هاى لازم را فراهم نسازد، شوهر آرام آرام به سردمزاجى و يا انحرافات اخلاقى روى مى اورد و در هر دو صورت زن متضرر مى شود.
2. كنار گذاشتن كم رويى و حيا
كمرويى و حيا در مسايل جنسى از عواملى است كه روابط جنسى را مختل مى كند و روابط جنسى مرد و زن را دچار مشكل مى سازد. پررويى و بى حيايى گرچه در نگاه اخلاقى و ارزشى صفتى ناپسند است ولى در روابط زناشويى ناپسند نيست. زن و شوهر به ويژه زن در تعاملات جنسى مى بايد حيا را كنار بگذارد. اگر چنانچه دختر يا پسرى با اين فكر و عقيده پرورش يابد كه ارتباط جنسى، عملى حيوانى و باعث پستى منزلت انسان مى شود، اين خيال باطل در ذهن او نقش بسته و به مسايل جنسى نگاهى منفى خواهند داشت.
در آموزه هاى دينى نه تنها حيا در روابط جنسى پسنديده نيست بلكه كنار گذاشتن حيا، مورد تأكيد است. پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمودند: «انّ خير نسائكم الولود الودود العفيفة العزيزة فى اهلها الذّليلة مع بعلها المتبرجة مع زوجها الحصان على عيره التى تسمع قوله و تطيع أمراه و اذا خلا بها بذلت له ما يريد منها»208؛ «بهترين زنان كسانى هستند كه بچّه بياورد، دوست داشتنى و مليح باشد، در خانواده اش عزيز و محترم باشد، با شوهرش مطيع و فرمانبردار باشد، زيبايى و زينت خود را به شوهر عرضه كند، از غريبه ها پوشيده باشد، حرف شوهر را بشنود و اطاعت كند، وقتى با شوهرش خلوت كرد هرچه از او خواست بدهد در اختيارش گزارد».
همچنين امام صادق عليه السلام نيز در اين باره مى فرمايند: «بهترين زنان شما زنى است كه وقتى با شوهر خلوت كند، همچنان كه از لباس برهنه مى شود از حيا نيز برهنه گردد و چون از خلوت با شوهر بدر آيد و لباس برتن كند، جامه پولادين حيا را نيز بپوشد».209
در اين دو روايت شريف به يك نكته روان شناختى اشاره دارد و آن اينكه زن مى بايد شرايط و موقعيت ها را تفكيك دهد و متوجه باشد كه هر رفتارى در چه شرايطى پسنديده و مطلوب است. به هر اندازه رعايت متانت و حيا در برابر ديگران پسنديده است، اما بايد بداند كه در موقع آميزش جاى حيا و پوشيدگى نيست.
3. توجه به تفاوت ها و حساسيت هاى يكديگر
از جمله عوامل مشكل افرين در زندگى زناشويى ناآشنايى هر يك از دو طرف با روحيات و حساسيت هاى طرف مقابل است. هرگز نمى توان انتظار داشت كه بانويى بدون شناخت روحيه همسر و ويژگى هاى او، تقاضاى وى را آن طورى كه مطلوب است، برآورده سازد. لذا در قدم اول مى بايد همسران جوان، روحيات يكديگر و نقاط قوت و ضعف همديگر را شناخته و در تعاملات جنسى و رفتارى، به آن ويژگى ها ارج نهند.
برخى از اين تفاوت هاى جنسى و عاطفى كه در جنس زن و مرد وجود دارد، عبارتند از:
1. تفاوت در نوع آميزش
مردان برخلاف زنان تمايل جدّى به آميزش فيزيكى دارند و بيشتر مقاربت گرا هستند. مردان آميزش جنسى را در دخول خلاصه كرده و تمايل زيادى به آن دارند. در حالى كه زنان به نزديكى هاى احساسى و عاطفى و معاشقه، بيش از دخول اهميت مى دهند و دوست دارند از طريق پيشنوازى و هم آغوشى خود را ارضا كنند. زنان مسايل عاطفى و احساسى را بر مسايل جنسى مقدم مى دارند. و دوست دارند ارتباط جنسى با نوازش و اظهار علاقه شروع گردد و در آخر به آميزش جنسى ختم شود.210
2. تفاوت در عوامل تحريكى
به دليل تفاوت هاى آشكار در قواى بينايى و شنوايى زنان با مردان، زنان بيشتر از طريق شنيده تحريك مى شوند و مردان بيشتر از طريق ديدن. بررسى ها و تحقيقات تجربى نيز نشان مى دهد كه مردان بيشتر از زنان تحت تأثير زيبايى و آراستگى هستند.211
3. تفاوت در سبك هاى اظهار علاقه
مرد همبسترى مى كند تا دوست داشته باشد اما زن نياز به دوست داشتن دارد تا بتواند با مردان همبستر شود. مردان براى معذرت خواهى و اظهار علاقه به زنان، تمايل دارند تا روابط جنسى برقرار كنند و از اين طريق به طور غيرمستقيم در صدد اظهار علاقه مندى و اظهار پشيمانى از رفتار ناشايسته خود هستند. در حالى كه اين روش براى زنان چندش آور و نامطلوب است. زيرا خانم ها تا زمانى كه احساس مثبت و خوشايندى از نظر روحى به شوهر نداشته باشند قادر به پاسخگويى نيازهاى جنسى نيستند. زنان نياز دارند براى معذرت خواهى و اظهار علاقه، از هم آغوشى و صحبت كردن بهره گيرى شود. لمس كردن و نوازش كردن يكى از نيازهاى اساسى زنان است، حلقه كردن دستان به دور شانه و كمر همسر و فشردن او، براى اظهار صميميت و علاقه لازم است.212
4. تفاوت در مواضع تحريك
همانطور كه مى دانيد زنان با مردان از لحاظ برخى اندام ها و ويژگى هاى جنسى و فيزيولوژيكى، تفاوت هايى دارند. نقاط اروتيكى و تحريك زاى جنسى در زنان در بخش هاى وسيعى از بدنشان پراكنده شده است. آگاهى از مواضع تحريك زاى زن و مرد، در پايدارى و جذابيت روابط جنسى بسيار موثر است. تحريك فيزيكى و لمس قسمت تحتانى و تناسلى زن، تأثير بسزايى در تحريك جنسى او دارد. مردان بايد سعى كنند با رعايت ظرافت اقدام به نوازش و تحريك كنند. از تحريكات خشن و زمخت پرهيز گردد.213 نوازش و مالش دست ها و پاهاى زن (دست ها حتماً با دست و پاها را با دست ها و يا با پا نيز مى توان نوازش كرد)، نوازش پشت زن و همچنين زير پاى زن نيز در تحريك او تأثير دارد.214
تحريك مرد از طرف زن كمتر احتياج به آگاهى دارد؛ زيرا مردان با فكر كردن و يا در نظر آوردن نقاط شهوت انگيز و يا عوامل روانى تحريك مى شود. البته تحريك و لمس مواضعى حساس مرد، ستون فقرات و بوسيدن او، در تحريك جنسى، تأثير زيادى دارد. نكته اى كه حايز اهميت است اين است كه زنان سعى كنند در موقع آميزش مرد، با ايجاد صدا و اظهار لذت بردن و ناله هاى عاشقانه و با فشار دادن عضلات، به پايدارى و نشاط جنسى مرد، كمك كنند.
5. معاشرت نيكو با همسر
يكى از عوامل تأثيرگذار بر روابط همسران و جذابيت آن، معاشرت نيكو و تناسب در تعامل با زنان است. توجه به حالات روانى يكديگر و آمادگى هاى عاطفى جنسى، نقش بسيارى در روابط جنسى دارد. اگر چنانچه زنى، آمادگى ارتباط نداشته باشد و به اين عمل مجبور شود، قطعاً آزرده خاطر شده و استقبال لازم و كافى را از شوهر نخواهد داشت. راستى وقتى قرآن كريم مى فرمايد:
«وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»215؛ «با زنانتان به شيوه اى شايسته رفتار كنيد».
قطعاً معاشرت نيكو تمام حوزه ها و ابعاد ارتباطى را شامل مى شود. همان طور كه مردان در شدت بى ميلى نمى توانند غذا بخورند، زنان نيز اگر تمايل قلبى و شرايط روحى را نداشته باشند، قطعاً سرمايه گذارى كافى را براى شوهر نخواهند داشت. لذا به همسران توصيه مى كنيم به شرايط روانى همسر و آمادگى او براى آميزش توجه نمايند و سعى كنند با درك موقعيت روان شناختى زن، از او طلب آميزش داشته باشند.
به عنوان مثال گاهى مرد در شرايط ويژه اى مثل ميهمانى، حضور بچّه ها، ايام عادت ماهيانه زن و... تقاضاى ارتباط دارد و غافل از اين است كه در اين مواقع، زن آمادگى روحى و روانى ندارد نمى تواند استقبال خوبى از شوهر داشته باشد.

زودانزالى
پرسش 22 . به انزال زودرس مبتلا هستم، حالا سؤالم اين است كه آيا اين مشكلى كه دارم بيمارى به حساب مى آيد و ديگر اينكه درمان آن چيست و چه بايد بكنم مخصوصا با توجه به اين نكته كه همسرم خيلى اعلام نارضايتى مى كند و ارضا نمى شود.
اصطلاح انزال زودرس وقتى به كار مى رود كه انزال پيش از دخول يا فوراً پس از آن صورت گيرد به طورى كه لذت جنسى را مختل كند. در اين صورت ارضاى خانم ها مختل مى شود، خسته و عصبانى مى گردند و واكنش هاى منفى از خود نشان مى دهند. انزال زودرس مى تواند به صورت اوليه باشد؛ يعنى به دليل اضطراب و ضعف اعتماد به نفس رخ دهد و مى تواند ثانويه باشد؛ يعنى فشارهاى روحى، نگرانى هاى اقتصادى يا برخى داروها عامل انزال زودرس باشد.216 از اين رو مناسب است روش هايى به كار برده شود كه انزال به تأخير افتد. اينك به بخشى از اين روش ها اشاره مى كنيم:
1. هرگاه براى مرد احساس اوج لذت جنسى اتفاق افتاد براى چند دقيقه عقب نشينى كند. با تكرار اين كار توسط مرد، انزال عقب مى افتد و ارگاسم هماهنگ ميان زن و شوهر به وقوع مى پيوندد.
2. در صورتى كه در طول هفته مقاربت ها به حداكثر برسد، انزال زودرس خودبه خود رفع مى شود؛ بنابراين همسرانى كه در هفته يك بار مقاربت دارند، بايد دست كم چهار يا پنج بار مقاربت را در برنامه رفتار جنسى بگنجانند تا از اين راه حساسيت زوجين و به خصوص مرد كمتر شود و بتواند از آميزش طولانى تر و لذت بخش تر برخوردار شوند.
3. استفاده از كاندوم باعث كاهش سطح تماس و فشار مى شود و بر همين اساس، انزال ديرتر انجام مى گيرد.217
4. نوازش ها و معاشقه هاى پيش از آميزش را خيلى طولانى نكنيد و تنها تا آن اندازه كه همسرتان به مرحله آمادگى برسد، ادامه دهيد.
5. به محض احساس نزديك شدن به لحظه انزال، عضلات ميان دو ران و مقعد خود را سست كنيد و در همان حال با دهان، نفس آرام و عميق بكشيد.218
6. به علت اينكه منشأ اصلى انزال زودرس اضطراب است، توصيه مى شود آميزش در مكانى آرام، بدون تنش و صدا و مقدارى تاريك، انجام شود.
7. در موقع آميزش، مرد زير قرار گرفته و زن روى او قرار بگيرد و از اين طريق، تنش هاى روانى مرد كاهش پيدا كند؛
8. از تقويت جسمانى بدن با غذاهايى همانند عسل، پياز، كباب برّه، دل و قلوه و... دريغ نشود.
با اين روش ها مى توان از انزال زودرس كه خلاف انتظار زن و شوهر است، جلوگيرى كرد. اگر چنانچه با اين روش ها مشكل حل نشد به روان شناس مراجعه شود.

سردمزاجى
پرسش 23 . سرد مزاجى چيست و آيا اگر چنانچه مرد يا زنى سرد مزاج باشد به استحكام خانواده ضربه مى زند؟
سردمزاجى نوعى اختلال جنسى است كه مرد يا زن را به ارتباط جنسى بى رغبت و ناتوان مى كند. نوع اوليه پايين بودن ميل جنسى كه در زنان سردمزاجى ناميده مى شود، نتيجه مشكلات در رشد روانى جنسى است. نوع ديگر آن كه ثانويه ناميده مى شود، كاهشى است كه شايع ترين علت آن مشكلات روزمره در روابط با افراد است.
اغلب زوج ها نمى دانند كه رفتار جنسى آنها، آينه احساسات خوب و بد ناخودآگاهشان است. نياز ظاهرى يك مرد به محبت زن، دشمنى ها را پنهان مى كند. وقتى چنين فردى به طور دايمى نقش آرام بخش را بازى مى كند، از عصبانيتى كه در درونش انباشته شده، آگاه نيست؛ اما تظاهر اين عصبانيت مى تواند كاهش ميل جنسى، انزال زودرس و حتى ناتوانى جنسى باشد.219
بى شك سردمزاجى را نبايد عارضه اى ساده پنداشت؛ بلكه بايد آن را پديده اى بسيار پيچيده و مرموز شمرد كه انواع و درجات گوناگونى دارد. براى پى بردن به چگونگى سردمزاجى، بايد علت هاى آن را بررسى كرد. علت عمده سردمزاجى زن، ناآگاهى مرد و رفتارهاى ناشيانه اوست. غالباً مرد است كه نمى داند چگونه بايد زن را براى دست يابى به اوج لذت آماده كند و اين ناآگاهى، به خصوص به لحاظ نقاط حساس زن در به اوج رسيدن جنسى و انزال است. بيشتر مردها اطلاعاتشان از نزديكى، تنها دخول است.220 انزال هر زنى مستلزم شرايط خاصى است. گاهى مستلزم كارهايى است كه به ظاهر بى معنا و خنده آور جلوه مى كند؛ اما تا جايى كه ممكن است و ممنوعيتى از جهت شرعى و اخلاقى وجود ندارد، بايد در تأمين آنها كوشيد و به خواسته هاى آنان توجه كرد؛ البته توجه كردن به خواسته هاى آنان به معناى احتياط كارى و شرمسارى و تعارف نيست كه زن و مرد همانند عبور از در اتاق يا سالنى به يكديگر تعارف كنند. رابطه جنسى ميان زن و مرد، بايد به گونه اى صريح باشد كه آنان بدون تعارف به نهايت لذت جنسى بينديشند. انديشيدن به نهايت لذت جنسى نه تنها خودخواهى نيست، بلكه يك نوع فداكارى است.
جايى كه انسان در سايه اوج لذت جنسى ديگران، خود نيز به ارگاسم مى رسد، به هيچ وجه خودخواهى تلقى نمى شود؛ بلكه تنها همانند مادرى است كه با اوج لذت فرزند خود، خود نيز به اوج لذت مى رسد؛ بنابراين براى دور كردن از سرد مزاجى كه مى تواند آسيب هاى فراوانى به زندگى وارد كند، مرد نهايت تلاش خود را بايد به كار بندد.


راه هاى تنظيم خانواده
پرسش 24 . چه روش هايى براى تنظيم خانواده وجود دارد لطفا بيان كنيد.
در جهت تنظيم خانواده و جلوگيرى از حاملگى راه هاى متعددى از زمان هاى گذشته تا به حال وجود داشته است. البته برخى از آنها مناسب تر بوده و آسيب كمترى دارد و برخى نيز از نظر فقهى و شرعى جايز نمى باشد كه در ادامه به آنها اشاره مى گردد. برخى از روش هايى كه در حال حاضر براى جلوگيرى از باردارى وجود دارند، عبارتند از: 1. روش هاى هورمونى؛ 2. روش هاى مكانيكى؛ 3. روش هاى سدى و فيزيكى؛ 4. روش هاى شيميايى؛ 5. روش هاى فيزيولوژيك؛ 6. بستن مجارى منى براى مردان (وازكتومى)؛ 7. بستن لوله هاى رحمى در زنان (سترون سازى).
هر كدام از روش هاى ذكر شده فوايد و آسيب هايى نيز دارند. البته اين روش ها ممكن است براى همگان توصيه نشود و هر فردى متناسب با شرايط جسمى، روانى و فرهنگى مى تواند از آنها استفاده كند. در ضمن استفاده از اين روش ها مى بايد با دقت كافى و با مشورت پزشك انجام گيرد و در برخى نيز بايستى جواز و عدم جواز شرعى لحاظ گردد.
اينك نمونه هايى از آنها كه كاربرد شايع تر و بيشترى دارد اشاره نموده و به فوايد و معايب آن نيز خواهيم پرداخت:
1. قرص هاى خوراكى تركيبى براى پيشگيرى از باردارى با دوز كم221
اين روش همانطور كه از نامش پيداست (قرص تركيبى) داراى دو نوع هورمون از نوع استروژن و پروژسترون است كه مشابه هورمون هاى طبيعى بدن هستند. به قرص هاى تركيبى كه داراى مقادير كم هورمون هستند ld گفته مى شود. قرص هاى داراى مقادير زياد هورمون (high dose) hd ناميده مى شود كه فقط در موارد خاص از آنها استفاده مى شود.
مزيت اين روش
- اين روش مانع تخمك گذارى در هر قاعدگى مى شود و لذا احتمال حاملگى بسيار نادر است؛
- عليرغم مهار تخمك گذارى يك روش برگشت پذير بوده در صورت قطع استفاده، امكان باردار شدن با قدرت قبل از استفاده موجود است؛
- در شرايط متداول استفاده، روش موثرى است؛
- قرص ldبه عنوان يك روش سالم و ايمن براى بيشتر زنان قابل استفاده است؛
- عوارض خطرناك و جدى اين روش نادر است؛
- اين قرص ها نمى توانند باعث سقط در حاملگى شوند؛
- از قرص هاى تركيبى خوراكى به عنوان روش اضطرارى پيشگيرى از باردارى نيز استفاده مى شود.
- اگر به طور صحيح استفاده شود روش بسيار موثرى است. (يك حاملگى در 1000 زن در سال اول استفاده)
- دوره هاى قاعدگى را منظم كرده مقدار و مدت خونريزى و دردهاى دوره قاعدگى را كاهش مى دهد؛
- با توجه به ايمن و كم خطر بودن اين روش براى اكثر زنان، استفاده از اين روش مى تواند بدون قطع و نياز به دوره استراحت تا زمانى كه زن تصميم به باردار شدن نگرفته ادامه يابد؛
- در همه دوره هاى سنى از نوجوانى تا يائسگى قابل استفاده است؛
- اين روش براى زنان داراى سابقه باردارى يا بدون سابقه باردارى قابل استفاده است.
- استفاده از آن در هر زمان مى تواند قطع شود؛
- بلافاصله پس از قطع مصرف، بازگشت بارورى و باردار شدن امكان پذير است.
عيب ها
- 21 روز بايد استفاده شود. به خاطر سپردن و به ياد داشتن استفاده روزانه براى بعضى از زنان دشوار است.
- همه جا و در هر روز بايد در كنار و در دسترس مصرف كننده باشد.
- در صورت استفاده غلط چندان موثر نيست.
- در موارد بسيار نادر باعث ايجاد لخته در خون و حملات قلبى و مغزى مى شود.
- معمولاً در سه ماهه اول مصرف، حالت تهوع، سردرد خفيف، دردناك و حساس شدن پستان ها، افزايش اندك وزن و لكه بينى ديده مى شود.

طرز مصرف قرص هاى تركيبى ld
اولين بسته بايد از روز پنجم قاعدگى شروع شود، و روزانه يك قرص در مدت 21 روز (تا انتهاى بسته) مصرف گردد. سپس يك هفته قرص قطع گردد. آنگاه مصرف بسته دوم، از روز هشتم قطع قرص، شروع گردد. توصيه مى شود كه قرص ها در شب و هنگام خوابيدن مصرف شود. بعضى از كارخانه جات براى جلوگيرى از اشتباه كردن در تاريخ مصرف قرص، هفت عدد قرص تقويتى و آهن به جعبه قرص ضدباردارى اضافه كرده اند، لذا لازم نيست كه خانم ها قرص خود را قطع كنند و مى بايد بسته دوم را بلافاصله بعد از بسته اول مصرف نمايند.222

2. قرص هاى خوراكى غيرتركيبى (حاوى پروژسترون)
مزيت ها
ـ اين روش برخلاف قرص هاى تركيبى فقط داراى يك نوع هورمون از نوع پروژسترون آن هم به ميزان كم است. از اين رو به اين قرص ها «مينيپيل» نيز گفته مى شود.
ـ اين روش فقط در نيمى از دوره هاى قاعدگى زن از تخمك گذارى جلوگيرى مى كند.
ـ برگشت پذيرى اين روش مشابه قرص هاى تركيبى خوراكى است.
ـ اگر در دوران شيردهى مصرف شود يك روش بسيار موثر است، به شرط آنكه هر شب در ساعت معينى خورده شود.
ـ مادران در دوران شيردهى از هفته ششم بعد از زايمان مى توانند مصرف اين قرص ها را شروع كنند.
ـ اين قرص ها هيچ نوع تأثيرى بر كميت و كيفيت توليد و جريان شير مادر ندارند.
ـ عارضه هاى جانبى اين قرصها كمتر از قرص هاى تركيبى است زيرا فقط حاوى يك نوع هورمون هستند.
ـ مصرف اين قرص ها ساده تر از قرص هاى تركيبى است زيرا هر شب بدون وقفه يك قرص ميل مى شود (28 تايى است) در حالى كه قرص هاى تركيبى 21 شب خورده مى شود و 7 شب مصرف آن قطع مى گردد.
ـ به عنوان روش اورژانس پيشگيرى از باردارى نيز قابل استفاده است.
عيب ها
در زنانى كه در دوران شيردهى نيستند و از اين روش استفاده مى كنند عارضه هاى زير ديده مى شود:
ـ تغيير در خونريزى قاعدگى؛
ـ لكه بينى؛
ـ از حاملگى نابجا جلوگيرى نمى كند.

3. آمپول تزريقى پيشگيرى از باردارى (دپو مدروكسى پروژسترون استات)
مزيت ها
ـ مرسوم ترين نوع آمپول تزريقى براى پيشگيرى از باردارى dmpaاست. اين آمپول هر سه ماه يكبار تزريق مى شود.
ـ اين آمپول فقط داراى يك هورمون از نوع پروژسترون است كه مشابه پروژسترونى است كه در بدن زن ساخته مى شود.
ـ نقش اصلى اين روش، پيشگيرى از تخمك گذارى است.
ـ در پيشگيرى از باردارى بسيار موثر است.
ـ استفاده از اين روش تقريباً هيچ عارضه خطرناكى به دنبال ندارد.
ـ پس از قطع استفاده به طور معمول بازگشت بارورى طولانى تر از ساير روش هاست.
ـ استفاده از اين روش در دوره شيردهى بى خطر است.
عيب ها
ـ تغييرات در دوره قاعدگى به صورت لكه بينى، و خونريزى و قطع قاعدگى؛
ـ افزايش وزن.
ـ نياز به تزريق در هر فصل.

4. روش كاشتنى (نورپلنت)
رايج ترين روش كاشتنى پيشگيرى از باردارى، نورپلنت است.
بسته نورپلنت شامل 6 كپسول كوچك پلاستيكى است. هر كپسول به اندازه يك چوب كبريت است كه به راحتى در زير پوست و در قسمت بالاى بازوى زن كار گذاشته مى شود.
ـ روش بسيار موثرى در پيشگيرى از باردارى است (يك حاملگى در 1000 زن استفاده كننده در سال اول).
ـ به عمل جراحى سرپايى و كوچكى جهت كارگذارى و خروج كپسول هاى نورپلنت نياز است.
ـ اغلب زنان چند ساعت تا يك يا چند روز بعد از گذاشتن نورپلنت، احساس درد و ناراحتى در محل كاشت مى كنند.
ـ بيرون آوردن نورپلنت در برخى اوقات دردناك و اغلب مشكل تر از كارگذارى آن است.
ـ نورپلنت از انتقال بيمارى هاى مقاربتى و ايدز پيشگيرى نمى كند.

5. آى يو دى (i.u.d)
آى يو دى يك ابزار داخل رحمى كوچك از جنس پلاستيك است كه قابليت ارتجاعى دارد. اين ابزار داخل رحمى در اغلب موارد داراى سيم يا پوشش مسى است.
عمل اصلى آى يو دى جلوگيرى از رسيدن اسپرم به تخمك است.

6. كاندوم
كاندوم از ابزارهاى تنظيم خانواده است كه مزيت ها و عوارضى نيز دارد كه به برخى از آنها اشاره مى شود:
مزيت ها
ـ اگر به طور صحيح استفاده شود از انتقال بيمارى هاى مقاربتى از جمله ايدز پيشگيرى مى كند.
ـ باعث محافظت در مقابل عوارض بيمارى هاى مقاربتى از قبيل نازايى در زن و مرد، و بيمارى هاى التهابى لگن و سرطان دهانه رحم در زن مى شود.
ـ تا حدودى از انزال سريع جلوگيرى مى كند.
ـ بلافاصله پس از زايمان مى تواند مورد استفاده قرار گيرد.
ـ بى ضرر بوده و عارضه هاى جانبى هورمون ها را ندارد.
ـ هر زمان استفاده از كاندوم را مى توان متوقف كرد.
ـ در هر گروه سنى قابل استفاده است.
ـ استفاده از آن نياز به معاينات و آزمايشان خاصى ندارد.
در صورت مواجهه با شكست كاندوم مى توان بلافاصله از روش هاى اورژانس پيشگيرى از باردارى استفاده كرد.
عيب ها
ـ كاندوم هاى لاتكس در تعداد كمى از افراد كه حساسيت به لاتكس دارند باعث ايجاد خارش و ناراحتى مى شود.
ـ كاندوم اگر به مدت طولانى نگهدارى شود يا در معرض گرما، نور خورشيد يا رطوبت قرار گيرد كارآيى خود را از دست مى دهد.
ـ احتمال پاره شدن و سوراخ بودن آن هست.
ـ ممكن است لذت جنسى را كاهش دهد.

7. جلوگيرى سنتى
از قديمى ترين روش هاى جلوگيرى از حاملگى آن است كه مرد قبل از انزال از ادامه آميزش دورى كند. در اين متد علاوه بر اينكه شريك جنسى مذكر نياز به كنترل دقيق خود دارد، خروج مايع منى قبل از انزال، و در اكثر موارد خروج غيرقابل اجتناب مايع منى در نزديكى مدخل واژن، اين روش را به روشى غيرموثر تبديل مى سازد. گرچه روش ساده اى است و هزينه اى برنمى دارد اما از نظر روانى و ميزان موفقيت، اين روش چندان مطلوب نبوده و معمولاً تا 20 درصد موارد با عدم موفقيت همراه است. زيرا حتى اگر پيش از انزال نزديكى قطع شود امكان ريزش اسپرم در واژن و فراهم شدن شرايط حاملگى وجود دارد.

روش تقويمى جلوگيرى
پرسش 25 . آيا روش تقويمى براى تنظيم خانواده قابل اطمينان است و آيا عوارضى دارد يا خير؟
يكى ديگر از روش هاى جلوگيرى از باردارى روش تقويمى است. اين روش به دليل ويژگى هايى كه دارد به توضيح مفصلى نياز دارد كه در اينجا به آن پرداخته مى شود.
زنان در شرايط طبيعى ازسنين بلوغ تا پنجاه سالگى و حتى شصت سالگى (در زنان سيده) توانايى بچه دار شدن را دارند. سال هاى توليد مثل طبيعى زن به وسيله تغيير ريتميك (سيكل هاى منظم) ماهانه در ميزان ترشح هورمون هاى زنانه وتغييراتى كه در اندام هاى جنسى و ترشحات آنها اتفاق مى افتد، مشخص مى شود.
طرح ريتميك زن به دوره يا سيكل جنسى(female sexual cycle) يا سيكل قاعدگى (پريود) معروف است.
مدت هر دوره يا سيكل به طور متوسط 28 روز است اما مى تواند حتّى در زنان كاملاً طبيعى به كوتاهى 20 روز يا به بلندى 45 روز باشد. هر زن در هر دوره جنسى طبيعى، يك تخمك آزاد مى كند و اگر شرايط مساعد وجود داشته باشد223، اين تخمك به جنين تبديل مى شود224.
تخمك گذارى در زنى كه داراى يك دوره جنسى طبيعى 28 روزه است، 14 روز بعد از شروع قاعدگى انجام مى شود يعنى 14 روز قبل از شروع قاعدگى؛ تخمك هاى آزاد شده حدود 12-24 ساعت زندگى فعال دارد و مى تواند توسط نطفه مرد بارور شود. اسپرم مرد هم بعد از انزال مى تواند تا 7 روز در بدن زنده بماند ولى بيش از24-48 ساعت قدرت بارورسازى تخمك را ندارد والبته احتمال دارد تا 72 ساعت نيز قدرت بارورى داشته باشد.
اگر چنانچه 24-72 ساعت قبل از آزاد شدن تخمك و 24 ساعت بعد از آزاد شدن تخمك، آميزش صورت گيرد، احتمال باردارى بسيار كاهش پيدا مى كند چون در فاصله زمانى كه تخمك آزاد مى شود، (72 ساعت قبل و 24 ساعت بعد از تخمك) بهترين زمان براى لقاح و انعقاد نطفه است. لذا در زنانى كه دوره ماهانه آنان 28 روزه است، به طور طبيعى تخمك در روز چهاردهم از ابتداى شروع قاعدگى آزاد مى شود و لذا مى بايد از روز يازدهم تا شانزدهم از آميزش خوددارى نمود.
در زنانى كه دوره قاعدگى آنها 28 روزه نيست و در طول سال تغيير مى كند و يا بيشتر و كمتر از 28 روز است، مى بايد از روش محاسبه استفاده نمود و لذا براى مطالعه كافى در اين باره مى توانيد به كتاب هاى مربوطه مراجعه فرماييد. البته لازم به ذكر است كه اين روش (تقويمى) گرچه بى ضرر بوده و امكانات خاصى نمى خواهد ولى احتمال باردارى در اين روش زياد است و اطمينان كمترى دارد.

باردارى ناخواسته
پرسش 26 . اگر به صورت اتفاقى كاندوم مرد در هنگام آميزش جنسى پاره شود، براى جلوگيرى از حاملگى چه اقدامى مى توان انجام داد؟
هر زمان كه احتمال باردارى ناخواسته پس از تماس جنسى وجود داشته باشد، نظير اينكه مقاربت بدون استفاده از يكى از روش هاى مطمئن پيشگيرى انجام شده و يا كاندوم پاره شده باشد، مى توان از روش اورژانسى پيشگيرى براى جلوگيرى از باردارى استفاده كرد.
در اين روش هر 12 ساعت چهار عدد قرص «ال دى» (ld) به صورت يك جا و جمعاً هشت قرص يا هر 12 ساعت دو قرص «اچ دى» (hd) به صورت يك جا و جمعاً چهار قرص مصرف مى گردد كه اگر بعد از آميزش هر چه زودتر قرص هاى مذكور خورده شود، موثرتر مى باشد.225
بعضى از خانم ها پس از خوردن اين قرص ها دچار حالت تهوّع و استفراغ مى گردند كه چنين حالتى موقّتى است و به زودى از بين مى رود؛ امّا اگر در طول دو ساعت پس از مصرف قرص ها در نوبت اول يا نوبت دوم استفراغ اتفاق افتد، بايد در اولين فرصت استعمال قرص ها را تجديد كرد؛ ولى اگر استفراغ بيش از دو ساعت بعد از مصرف قرص ها رخ دهد، اهميتى ندارد؛ زيرا دارو جذب شده است.
اگر استفراغ بعد از خوردن قرص ها در نوبت اول رخ دهد، قرص هاى نوبت دوم كماكان بايد 12ساعت بعد از نوبت اول مصرف شوند. تزريق يك آمپول ب 6 به صورت عضلانى مى تواند در كاهش تهوع موثر باشد.
چند روز پس از مصرف اين قرص ها، خونريزى مانند عادت ماهانه اتفاق مى افتد كه علامت موثر بودن آن مى باشد.
هشدار
1. اين روش فقط براى موارد اضطرارى به كار مى رود و نبايد از آن بطور مداوم به عنوان روش پيشگيرى استفاده نمود، بلكه پس از استفاده از اين روش بايستى به پزشك يا مراكز بهداشتى - درمانى مراجعه و پس از مشاوره يكى از روش ها به صورت دائمى انتخاب گردد.
2. اگر بعد از مصرف اين قرص ها، دوباره مقاربتى انجام شود كه احتمال باردارى در آن وجود داشته باشد، اين قرص ها از باردارى مجدد جلوگيرى نمى كنند.

فرزنددارى
پرسش 27 . هدف از بچه دار شدن چيست؟ چه لزومى دارد كه بچه اى به دنيا بياوريم و براى تربيت آن مشكلات زيادى را تحمل كنيم؟
بهره مندى از فرزند صالح، شيرينى و جذابيتى دارد كه كمتر كسى پيدا مى شود كه مايل باشد از اين نعمت عظيم خداوند محروم شود. با نگاهى گذرا به آيات و رواياتى كه در مورد فرزند وارد شده است، مى توان به نگرش اسلام به فرزند و اهميت آن واقف شد. از مجموع آموزه هاى دينى در رابطه با فرزند، چنين استفاده مى شود كه فرزندان نعمت هاى الهى نزد والدين اند و همانند ساير نعمت هاى الهى، هم مى توان با بهره گيرى صحيح از آن ها در مسير تكامل و هدايت، گام برداشت.
در اينجا به نمونه هايى از فرمايشات قرآن كريم و روايات و تعابير آنها درباره فرزند اشاره مى كنيم.
1. گلى از گل هاى بهشت
پيامبر گرامى اسلام در روايتى زيبا و ارزشمند و تعبيرى جذّاب مى فرمايند: «فرزند صالح گلى از گل هاى بهشت است»226 يعنى همان طور كه گل هاى بهشتى باعث وجد و سرور اهل بهشت مى شود، فرزند صالح نيز باعث شادمانى و سرور والدين مى گردد.
2. خير و بركت
در روايات متعددى از فرزند به عنوان خير و بركت و همچنين نعمت ارزشمند، ياد شده است.
پيامبر بزرگوار اسلام حضرت محمد صلى الله عليه و آله نيز به ابن عباس فرمودند: «خانه اى كه در آن كودكى نباشد، خير و بركت ندارد».227
امام زين العابدين عليه السلام مى فرمايند: «فرزند، بهترين نعمت است؛ اگر زنده باشد، دعاكننده اى نقد است و اگر چنانچه بميرد، شفاعت كننده اى است كه انسان او را پيشاپيش مى فرستد».228

اهميت فرزند
پرسش 28 . لطفا به نمونه هايى از فوايد و بركات فرزندآورى اشاره فرماييد.
انديشه فرزندآورى و داشتن فرزند آثار و بركات زيادى در حوزه خانواده و به ويژه در رابطه با والدين دارد. در اين بحث به نمونه هاى از اين آثار از منظر دينى و روان شناسى مى پردازيم:
1. انديشه فرزندآورى و سلامت روانى خانواده
در اين قلمرو پژوهش هايى وجود دارند كه انديشه فرزندآورى را به عنوان يكى از فرآيندهاى زيربنايى در نظر گرفته اند.
ماكسول و مونت گمرى در بررسى هاى خود نشان دادند كه انديشه فرزندآورى در ايجاد آرامش و تحكيم و كارآمدى خانواده موثر است.229
2. كسب آمادگى براى ايفاى نقش پدر و مادرى
بسيارى از پژوهش هايى كه به بررسى نقش فرزند در تحكيم و بهداشت روانى خانواده پرداخته اند، افكار، هيجانات و روابط عاطفى با جنين در طول دوره باردارى را به عنوان يكى از عوامل مهم در نظر گرفته اند. نتايج پژوهش هاى متعدد نشان مى دهد كه ابراز هيجان والدين230 در دوران باردارىبه عنوان يكى از متغيرهاى مهم، با بهداشت روانى و كيفيت روابط همسران ارتباط دارد؛ براى نمونه، يافته هاى پژوهشى برخى روان شناسان حاكى از آن است كه چنانچه والدين در دوران باردارى نگرش و هيجانات مثبت در تعامل با جنين داشته باشند، ميزان رضامندى زناشويى، صلاحيت اجتماعى و دل بستگى به كودك در آنها افزايش يافته، مشكلات عاطفى رفتارى بعد از تولد در آنها كاهش مى يابد.231
3. باعث شادى و لذت والدين
از نظر زيست شناسى، زندگى از هنگام انعقاد نطفه و باردارى شروع مى شود. تولد را در واقع مى توان به عنوان يك مرحله از رشد دانست كه كودك از رحم مادر به محيط بازتر (دنياى خارج) قدم مى نهد. از زمان تولد، كودكان منبع لذت و شادى در خانواده هستند. بنابراين، فرزندان نه تنها شالوده زندگى زناشويى را استحكام مى بخشند، بلكه عامل موثرى در لذت بردن پدر و مادر بوده و با افزايش اين لذت ها، سلامت و بهداشت روانى همسران نيز تأمين مى شود.
مايكل آرگيل كودكان را منبع فوايد زيادى براى خانواده دانسته و مى گويد: با وجود فرزند، لذت زيادى در خانواده وجود دارد. بيشتر، والدين محرك و شادى را به عنوان يك مزيت از كودكان شان دريافت مى كنند.232
فرزند، صفا و صميميت خاصى به خانواده مى بخشد و چون محبوب پدر و مادر است، هر دو به او دل بسته مى شوند. سيره عملى و فرمايشات و احاديث پيشوايان معصوم عليهم السلام نيز حاكى از اهميت هم بازى شدن با كودك و شور و نشاط حاصل از آن است. پيامبر صلى الله عليه و آله، فرزندش ابراهيم، حسن، حسين و فاطمه عليهماالسلام را در كودكى بر دامان خود مى نشاند، به سينه خود مى چسباند و مى بوسيد.233 حضرت على عليه السلام نيز دل بستگى خاصى به فرزندان خود داشت.234 حضرت فاطمه عليهاالسلام با خواندن شعر براى فرزندان خود، به آنان اظهار علاقه مى كرد.235 سيره عملى ديگر معصومان نيز نشان دهنده الگوهايى از دل بستگى سالم به فرزندان است.236
4. باعث تداوم حيات خانواده
وقتى كه به بررسى علل طلاق ها مى پردازيم، يكى از علل بارز آن را نداشتن فرزند مى يابيم، هرچند كه ممكن است زوجين، خود تصميم به نداشتن فرزند گرفته باشند، و يا به دليل وجود مشكلات ژنيتيكى و يا بيمارى هايى كه منجر به عدم بارورى شده است، توان توليد نسل را نداشته باشند. به هر حال يافته هاى تحقيقاتى و مشاهدات بالينى حكايت از آن دارد كه عدم حضور فرزند در محيط خانواده، يكى از عوامل ناپايدارى در زندگى مشترك است.237 فرزند، مخصوصا فرزند خردسال به منزله پيوندى است بين مادر و پدر و از اين رو بى فرزندى و حتى كم فرزندى باعث تزلزل خانواده مى شود. در سال هاى 1951و 1952 نيمى از خانواده هايى كه در ايالت آيووا در ايالات متحده امريكا قربانى طلاق شدند، كسانى بودند كه فرزند كوچك نداشتند.238
بى فرزندى در خانواده ها يك فضاى خالى را به وجود مى آورد و باعث تضاد و بى علاقگى به زندگى مشترك مى شود. تحقيقات انجام شده در ايران نيز نشان مى هد كه خانواده هاى بى فرزند بيش از هر نوع خانواده ديگر در معرض گسست قرار دارند.239
در آموزه هاى دينى، از فرزند با تعابيرى مثل جگرگوشه والدين،240 گل خوشبوى بهشتى241 و... ياد شد. حتى در روايات شريف، بوسيدن و نوازش فرزند باعث پاداش و اجر بزرگ تلقى شده.242 وقتى والدين با چنين نگاهى به فرزند بنگرند و حتى فرزندان، اين جايگاه را به خود اختصاص بدهند، قطعاً در تحكيم روابط خانوادگى و همسرى، تأثير مثبت خواهند داشت، و كدام پدر يا مادرى حاضر مى شود به راحتى اين دل بند و جگرگوشه خود را با اختلاف يا طلاق، آزرده سازد.
5. عامل حرمت خود و ارزشمندى والدين
در نظام آفرينش و به ويژه در دنيايى كه ما زيست مى كنيم يك سلسله قوانين و تدابيرى وجود دارد. از جمله اين قوانين، زايندگى و تكثير نسل است. اين پديده در گياهان، درختان، حيوانات و انسان ها، اتفاق مى افتد.
زن و مرد نيز انتظار دارند كه پس از ازدواج صاحب فرزند شوند، و اين امر در موارد قابل ملاحظه اى، خود مى تواند عاملى براى گام برداشتن به سوى ازدواج باشد. پدر و مادر عروس و داماد و خويشان و آشنايان نيز به گونه اى عمل مى كنند كه بيان گر چنين انتظارى است و وجود انتظاراتى از اين دست، در صورتى كه به موقع رفع نشود، موجب ارزش يابى منفى ديگران و در نتيجه خود پنداره243 منفى و حرمت خود پايين244 در زوجين مى شود. در اين صورت،تصويرى كه آنها از خويشتن دارند، به طور ضمنى در همه واكنش هاى ارزشى آنان تجلى مى كند. درصد افرادى كه در جهان از نداشتن فرزند رنج مى برند، قابل توجه است. اينها كسانى هستند كه تحمل تنهايى را ندارند، دائماً احساس يك نياز توأم با فشار براى داشتن فرزند را دارند، و اعتماد به نفس خود را در مقابل اين وسوسه ذهنى كه «ديگران درباره آنها چه فكر مى كنند» از دست مى دهند. گاه و بى گاه احساس غم و اندوه و ناكامى و حيرت مى كنند كه دليل محروميت آنان از لذت داشتن فرزند چيست؟
براى آن كه زوجين انتظارات خود و ديگران را برآورده كنند و به ارزش ها و هدف هايى كه لازمه زندگى سعادت مند است نايل آيند، نياز به تلاش براى داشتن فرزند دارند. يكى از نقش هاى مثبت فرزند در خانواده، برآورده ساختن انتظارات والدين و ديگران و ايجاد و تقويت حرمت خود آنهاست.
6. حس مفيد بودن
تولد فرزندان در محيط خانه احساس مفيد و نتيجه داشتن را براى والدين در پى دارد. مردان و زنان قاطع و هدف مند با توجه به توانايى هايى كه دارند، براى خود هدف هايى در نظر مى گيرند و براى دست يابى به آن تلاش مى كنند. هدف از تشكيل خانواده، آرامش روانى و توليد نسل است. اين هدف است كه ما را به جلو مى برد و به ما انرژى مى دهد. زندگى هدف مند مستلزم پربار بودن است. بايد شايستگى خود را ثابت كنيم. داشتن فرزند با احساس شايستگى و مثمر ثمر بودن در ارتباط است. به همين دليل است كه داشتن فرزند در روايات به ثمره وجود والدين تعبير شده است.245
امام سجاد عليه السلام مى فرمايد: «بايد بدانى كه او از تو و ثمره وجود توست».246
به راستى كه تشبيه زيباى پيامبر شنيدنى است، آن جاكه مى فرمايد: «فرزند صالح، گلى از گل هاى بهشت است».247 در اين تعبير نمادين، خانواده به گلستان و فرزندان به گل هاى زيباى آن تشبيه شده است. بديهى است كه داشتن ثمرات نيكو، عامل دل گرمى والدين و تداوم حيات مشترك آنها بوده و احساس مثمر ثمر بودن و اعتماد به نفس را در آنان به وجود مى آورد.
7. باعث پيوند اجتماعى
منظور از پيوند اجتماعى يا جامعه پذيرى248 فرآيندى است كه طى آن فرد بهتدريج به شخصى خودآگاه، دانا و باتجربه در شيوه هاى فرهنگى تبديل مى شود. اجتماعى شدن، نسل هاى مختلف را به هم پيوند مى دهد. تولد يك فرزند، زندگى والدين را كه مسئول پرورش او هستند تغيير مى دهد و زمينه كسب تجربيات جديد را ايجاد مى كند.
هافمن تحقيقى روى خانواده هاى داراى فرزند انجام داد. وى نتيجه گرفت كه فرزند بر فرآيند اجتماعى شدن و جامعه پذيرى والدين تأثير مى گذارد. وى موارد زير را جهت اتخاذ براى فرزنددار شدن پيشنهاد كرده است:
ـ كودكان با حضور خود، وضعيت بزرگ سالان به خصوص زنان را تأييد نموده و به آنها هويت اجتماعى مى دهند.
ـ كودكان از طريق فعاليت هاى خود در مدرسه و مراكز تفريحات سالم و محيط همسايگى، والدين خود را با جامعه پيوند مى دهند.
ـ فرزندان بر اساس شعاير مذهبى والدين شان رشد مى كنند، زيرا والدين آنها بر اساس آن مفاهيم، رفاه و آسايش ديگران را مقدم داشته و به اجتماعى شدن گروه تداوم مى بخشند.
ـ كودكان به آنها اعتبار بخشيده و آنان را از تنهايى نجات مى دهند.
ـ كودكان به زندگى خانوادگى نشاط و سرور بخشيده و آن را لذت بخش مى كنند.
ـ كودكان با توجه به اصول اجتماعى شدن، شايستگى و صلاحيت والدين را رشد داده و حتى آنان را به مرز خودكفايى مى رسانند.
چون والدين بيش از افراد بى فرزند از تأييد اجتماعى بهره مندند، كودكان علاوه بر كسب شخصيت بر اعمال نفوذ والدين نيز مى افزايند.249 اين يك جنبهكليدى اجتماعى شدن براى اكثريت مردم در هر فرهنگى است؛ اگر چه ماهيت دقيق و نتايج آن از نظر فرهنگى فرق مى كنند.
8. زمينه ساز رشد توان مندى هاى والدين
دانش، تجربه، گذر زمان و حتى عقد و پيمان ازدواج و شروع زندگى مشترك، وضعيت ها و نقش هاى بزرگ سالى را به وجود نمى آورند، بلكه دوره پدر و مادرى است كه نقش هاى بزرگ سالى را مشخص مى سازد. هن،250ميليسپ251 و هارتكا252 از مطالعات شخصيت خود به اين نتيجه رسيدند كهسازمان روانى انسان با پذيرفتن نقش پدر و مادرى به كمال مى رسد. آنها در اين باره مى گويند: «معمولاً اين گونه تصور مى شود كه تغييرات عمده سازمان شخصيت در طول نوجوانى روى مى دهد، اما اين يافته ها نشان مى دهند كه تغييرات بسيار مشخص نه در طول نوجوانى بلكه در انتهاى آن رخ مى دهد؛ يعنى زمانى كه اكثر مردم در نهايت، دچار تغييرات نقش ژرفى مى شوند و به اشتغال تمام وقت و ايفاى نقش والدينى مشغول مى شوند».253
بنابراين به نظر مى رسد كه تجربه پدر و مادرى در فراهم كردن امكانات به سوى تعالى و رشد شخصيت افراد داراى اهميت ويژه باشد. وجود همين تجربه ها مجموعه كاملى از ارزش ها را به ساختار شخصيت والدين مى افزايد. شايد از اين رو والدين در آموزه هاى دينى با قرار گرفتن در كنار اطاعت از خدا تقديس شده اند.254 اينها همگى از كمال انسانى، سلامت روانى و شكوفايى فطرت انسانى به شمار مى رود. والدين بدون هيچ استثنايى سرگرم آرمانى هستند كه خارج از وجود خودشان و در چيزى بيرون از آنها وجود دارد. آنها شيفته اند؛ شيفته چيزى كه برايشان بسيار گران قدر است (فرزند). آنها به كارى مشغول اند كه آن را تا حدودى تقدير برايشان مقدر كرده و كارى كه ضمن انجامش، به آن عشق مى ورزند (تربيت فرزند).
ازدواج و فرزندآورى زمينه بروز خلاقيت ها و موفقيت ها را در همسران افزايش داده، همچنين موجب مى شود تا فضايل اخلاقى و انسانى در آنان به فعليت برسد. وقتى از مرد خانواده انتظار مى رود تا هنگام ضرورت براى حمايت از خانواده خويش، ايستادگى كند؛ اين انتظار روحيه دفاع و جوان مردى را در او تقويت خواهد كرد. همچنين به وجود آمدن شرايط مادرى براى زنان، موجب مى شود تا با تحمل مشكلات فرزندپرورى و شوهردارى، به كمال روحى بيشترى برسند و روح خود را در اثر شكيبايى و ايثار بالنده كنند و از طريق مسئوليتى كه در خانه و خانواده دارند، به تلاش بيشتر روى آورند و استعدادهاى خود را براى اداره مناسب خانواده به كار گيرند و در نتيجه، به موفقيت بيشترى نايل آيند. به عبارت لطيف تر مى توان گفت: فرزنددار شدن، سرآغاز لطيف ترين و گرمابخش ترين رابطه ها و به فعليت رساندن همه استعدادها و قابليت ها و بهره مندى از عالى ترين تكريم ها و ايثارگرى هاست.
9. عامل نشاط والدين
داشتن فرزند و نگاه به او مى تواند موجب نشاط والدين و سلامت روانى آنها شود. پژوهش ها نشان داده است كه يكى از بزرگ ترين عوامل شادى آفرين براى والدين، اولين ملاقات آنها با فرزندان سالم خويش پس از تولد بوده است. هم زمان با تولد فرزند، به زن و شوهرى كه صاحب فرزند شده اند، پدر و مادر خطاب مى شود و لذا آنها زندگى خود را معنادارتر از گذشته مى يابند. و بعدها نيز شنيدن الفاظ «مامان» و «بابا» از كودك براى آنها لذت بخش است. تولد فرزندان هم فى نفسه موجب نشاط والدين مى شود و هم زوجين از ديدن فعاليت هاى شيرين و دل انگيز آنها و نگاه به چهره هاى بشّاش و تبسم آفرين فرزندان احساس شادمانى مى كنند.
بنابراين، همان گونه كه تولد فرزندان مى تواند موجب نشاط و سلامت روانى والدين شود، نگاه به چهره فرزند نيز مى تواند نشاطى وصف ناشدنى براى آنان به ارمغان آورد و موجب سلامت روانى شان شود.255 لذا وقتى كه از امام صادق عليه السلام سوثل مى كنند كه: از بهترين چيزها براى آدمى چيست؟ مى فرمايد: «داشتن فرزند جوان، وقتى سوثل مى شود بدترين و تلخ ترين حالت براى انسان چيست؟ مى فرمايد: از دست دادن فرزند».256
10. توسعه اقتصادى و بركت در خانواده
وضعيت معيشتى و رفاه اقتصادى در خانواده نقش مهمى دارد. تأمين مخارج زندگى مشترك و هزينه فرزندان از قبيل خوراك، پوشاك و مسكن موجب شده است كه عده اى زير بار مسئوليت زندگى زناشويى و والدينى در سنين جوانى نروند.
اسلام و قرآن تشكيل خانواده و فرزندآورى را نه تنها باعث مشكلات معيشتى در خانواده نمى داند، بلكه توسعه معيشتى را پس از ازدواج و صاحب فرزند شدن به واسطه تلاش و بركت همراه آن را، تضمين كرده است. براساس آموزه هاى دينى، فقر و بى چيزى مانعى در جهت تشكيل خانواده و انديشه فرزندآورى نيست؛ زيرا خداوند در پرتو ازدواج و فرزند، بركت و بى نيازى را به انسان عطا مى كند.257
يكى از آموزه هايى كه در روايات بر آن تأكيد شده، اين است كه فرزند موجب بركت در خانواده است.258 بركت عبارت است از فراوانى، رونق، فزونى، سعادت و نيك بختى.259 در اين تعريف، بركت شامل مجموعه اى از هيجان ها، انديشه ها، رفتارها و احساس هايى است كه به طور وسيع با سلامت و بهداشت روانى خانواده در ارتباط هستند.

سن بچه دارى
پرسش 29 . بهترين سن براى بچه دار شدن چيست؟
به دليل اينكه به طور معمول جوان ها در سنين مختلفى ازدواج مى كنند و همين طور شرايط كارى، خانوادگى، روحى و جسمى متفاوتى دارند، شايد نتوان قانون يگانه اى براى زمان فرزندآورى همگى آنها تعيين كرد؛ لذا مى بايد معيارها و شرايطى را بيان كرد كه هر فردى خودش را با آن معيارها و شرايط مقايسه كند و اگر داراى شرايط مزبور بود، به فرزندآورى اقدام نمايد.
1. آمادگى جسمانى
يكى از عوامل مهمى كه در رشد طبيعى جنين دخالت دارد، سنِ پدر و مادر به ويژه مادر است. سنين مناسب آبستنى را برخى 18 تا 35 سالگى و برخى حدود 20 تا 40 سالگى بيان كرده اند. درصد احتمال خطر در مادرانى كه در سنين كمتر از 18 سال يا بيشتر از 35 سالگى، حامله مى شوند، بيشتر است.260
2. آمادگى عاطفى و تربيتى
پدر و مادر به ويژه مادر، مى بايد آمادگى روحى براى فرزندآورى داشته باشند. والدين مى بايد از لحاظ عاطفى، تمايل جدى به فرزنددار شدن داشته باشند وگرنه سرمايه گذارى عاطفى و احساسى لازم را بر فرزندان نخواهند داشت و اين مسئله در رشد روانى و عاطفى نوزاد، آثار منفى خواهد داشت. همچنين حالات هيجانى مادر از قبيل پرخاش گرى، ترس، اضطراب و... نيز بر نوزادان تأثير جدى دارد. هرگونه فشارى كه مادر تحمل مى كند و از جمله نگرش منفى او نسبت به آبستنى و فرزند، مى تواند چنين حالتى را ايجاد كند. پرتحركى (فزون كنشى)، تولد زودرس، كم وزنى و تحريك پذير و... از جمله آثار شرايط نامطلوب روانى است. در يك تحقيق كه در سال 1973 انجام شد، مشخص گرديد كه فشارهاى مداوم و پيوسته اى كه مادر متحمل مى شود، با افزايش بيمارى هاى كودك به ويژه كاركرد ناقص عصب شناختى و آشفتگى رفتارى همبستگى دارد.261
3. آمادگى محيطى و شغلى
كودكان و فرزندان علاوه بر نيازهاى فيزيولوژيكى (مثل غذا، آب و...) نيازهاى اساسى ديگرى همچون نياز به محبت و امنيت، كسب تجارب جديد، تحسين و قدردانى و ارتباطات عاطفى قوى و واقعى، دارند.262 اگر چنانچه شرايط محيطى و عاطفى به دليل اشتغال مادر، فراهم نشود، كودكان از رشد مطلوب جسمى و روانى و ذهنى، محروم مى شوند. فرزندى كه به طور مرتب يا به مهدكودك يا اقوام و خويشان يا همسايگان سپرده مى شود، نمى تواند فرزند رشد يافته و هنجارى باشد. زيرا كودكان به حضور واقعى و ارتباط واقعى والدين به ويژه مادر، در جهت رشد عاطفى و دل بستگى هاى روانى، ذهنى، محتاج هستند.263 لذا مادرانى كه تمام وقت شاغل هستند مى بايد براى بچه دار شدن، از ساعات كارى خود بكاهند و ساعات زيادى را به تربيت كودك اختصاص دهند.

عوامل سلامتى جنين
پرسش 30 . ما بعد دو سالى كه از ازدواجمان مى گذرد تصميم گرفته ايم بچه دار شويم لطفا عوامل موثر در رشد بهينه جنين را بيان نماييد.
عوامل موثر در سلامتى كودك بسيار است كه به عوامل مهم آن اشاره مى گردد.
1. تغذيه مادر
مادرى كه در انتظار تولد فرزندى سالم، زيبا و باهوش است بايد رژيم غذايى مناسب داشته باشد. زنانى كه از رژيم غذايى خوبى برخوردارند، هم خودشان و هم نوزادشان سالم ترند. اين افراد به طور معمول از بيمارى هايى مثل كم خونى، مسموميت حاملگى، جنين افكنى (سقط جنين) و داشتن كودكان نارس، در امان هستند.264
تحقيق مهمى نشان داده كه بين مصرف برخى ويتامين ها و رشد دوران جنينى رابطه اى هست و برخى تركيبات غذايى مادر، مى تواند جلوى برخى ناهنجارى ها را بگيرد.265 پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مى فرمايند: «وقتى جنين در شكم مادر قرار گرفت... جنين مانند اسيرى است كه به وسيله رشته اى از ناف خود به ناف مادرش مربوط است و به اين وسيله از خوردنى ها و آشاميدنى هاى مادر استفاده مى كند».266
با توجه به تأثير تغذيه بر جنين و رشد آن، شايسته است تا از غذاهاى مناسب استفاده گردد. در اينجا به نمونه هاى از غذاهاى مناسب اشاره مى شود.
غذاهاى مناسب براى دوره باردارى
جنين فقط يك منبع غذا دارد و آن مادر است. در دوران باردارى بيش از هر زمان ديگرى لازم است تا رژيم غذايى مناسبى وجود داشته باشد. لازم نيست مادران به اندازه دو نفر غذا بخورند بلكه لازم است غذاهاى متنوع، تازه، خانگى و ساده بخورند.
غذاهاى زير براى دوران حاملگى توصيه مى شود:
- غذاهاى كليسم دار مثل پنير، شير تازه، ماست، سبزيجات برگ دار، ماهى، آجيل (بادام، پسته، فندق) و نان سفيد؛
- غذاهاى پروتئين دار مثل گوشت طيور (مرغ، پرنده، بوقلمو...)، تخم مرغ، ماهى، ماست، عدس، گوشت قرمز كم چربى، پنير و كره.
- غذاهاى داراى ويتامين ث مثل سيب زمينى، ميوه هاى تازه، سبزيجات تازه، گوجه فرنگى، پرتقال، گريپ فروت، توت فرنگى، كلم، فلفل دلمه اى و گل كلم.
- غذاهاى الياف دار (فيبر) مثل نان كامل (ترجيحاً سبوس دار) برنج سبوس دار، ماكارونى تهيه شده از گندم كامل، نخود سبز، تره، كشمش، تمشك و آجيل زرد آلوخشك.
- غذاهاى داراى اسيد فوليك؛ اسيد فوليك از ويتامين هاى گروه ب است كه براى تشكيل دستگاه عصبى مركزى كودك خصوصاً در چند هفته نخست، لازم است. اين غذاها عبارتند از: نان سبوس دار، لوبيا چشم بلبلى، كلم دلمه اى، عصاره گوشت گوساله، ماءالشعير، قلوه پخته، كلم برگ، اسفناج، سبزيجات تازه، حبوبات سبز، فندق و بادام.
- غذاهاى داراى آهن مثل گوشت قرمز كم چربى، ماهى هاى روغنى مانند: ساردين، لوبياى پخته، اسفناج، لوبيا چشم بلبلى، نان، غلات، حبوبات و زردآلوى خشك.
خوردن نمك، نوشابه، غذاهاى منجمد، غذاهاى كهنه، غذاهاى چرب، غذاى بيرون، غذاهاى قنددار مصنوعى مثل كيك، بيسكويت، چربى زياد و...، غذاهاى مضرى هستند و مى بايد در حدّ امكان از آنها اجتناب نمود. بهترين مايع براى اداره باردارى آب است و بهترين ميوه ها، ميوه هاى تازه به ويژه، انگور، به، سيب شيرين، هندوانه، موز، پرتقال، ليموشيرين و...267.
در دستورات بهداشتى اسلام و آموزه هاى دينى نيز به خوردن برخى ميوه ها و غذاها، سفارش شده است كه اين غذاها در زيبايى، سخاوت، سلامتى، رشد ذهنى و... تأثير دارند.
پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله مى فرمايند: «زنان آبستن در آخرين ماه هاى باردارى خرما بخورند تا فرزندانشان خوش اخلاق و بردبار شوند».268
همچنين در توصيه هاى دينى سفارش شده كه به زنان باردار ميوه به بخورانيد زيرا ميوه به باعث زيبايى چهره، افزايش عقل و هوش و همچنين باعث خوش اخلاقى فرزندان مى شود.269 همچنين در روايتى ديگر فرمودند: «اگر زنان حامله خربزه بخورند، فرزندانشان زيبا و خوش خُلق مى شوند».270
در فرمايشات معصومين) همچنين به خوردن كندُر، شير، سبزيجات تازه و عسل اشاره گرديده و بيان شده كه كندُر باعث تقويت هوش و حافظه، شير براى استحكام استخوان ها و قدرت بدنى و قوت جنسى و سبزى براى تأمين ويتامين هاى مربوطه، مفيد و لازم است.271
در برخى آموزه هاى دينى به خوردن شنبليله خام براى تقويت موى نوزاد، روغن زيتون و روغن ماهى براى سلامتى معده و كاهو، خيار، زرشك، بيدمشك، هندوانه شيرين و سيب شيرين براى تأمين ويتامين هاى مربوطه، سفارش شده است.
2. ورزش و فعاليت هاى مادر
انجام ورزش در ايام باردارى نه تنها ضررى ندارد بلكه لازم و مفيد است. باردارى به طور معمول فشار زيادى به بدن وارد مى كند. بنابراين مادران هر قدر از نظر جسمانى قوى تر و آماده تر باشند، آسيب كمترى ديده و بازگشت بدنشان به حالت عادى (بعد از زايمان) راحت تر و كامل تر خواهد بود. تمرين هاى ورزشى به ويژه تمرين هاى آرامش بخش، به مادران كمك مى كند تا آمادگى روحى و جسمانى بهترى براى حاملگى و وضع حمل داشته باشند. تمرين هاى ورزشى به زنان كمك مى كند تا با اضطراب، افسردگى، كم خونى و بى نشاطى، مبارزه كنند.
ورزش هايى كه براى دوران باردارى سفارش مى شود ورزش هاى لطيف و سبك هستند و هرگز نبايد به ورزش هاى سنگين پرداخت. ورزش هايى مثل قدم زدن، شنا در آب سرد، نرمش بدن و تقويت برخى از اندام ها، از ورزش هاى مفيد براى زمان باردارى است.272
3. حالات روانى مادر
با وجود اينكه بين دستگاه عصبى و روانى جنين و مادر هيچ گونه ارتباط مستقيمى وجود ندارد، اما حالات روانى مادر و واكنش هاى عاطفى او، در رشد جنين و حتى روحيات او تأثيرگذار است. به عنوان مثال حالاتى مثل نفرت، ترس و اضطراب مادر، در دستگاه عصبى او تأثير گذاشته و باعث آزاد شدن بعضى از مواد شيميايى (مثل استيل كولين273 و اپى نفرين274) و واردشدن آنبه جريان خون مى شود. علاوه بر اين، تحت چنين شرايطى غده هاى داخلى، به خصوص غدد فوق كليه انواع و مقادير مختلفى هورمون ترشح مى كنند. اين ترشحات از طريق جفت وارد خون جنين شده و تغييراتى را ايجاد مى كنند. تحقيقات نشان مى دهد كه مشكلات عاطفى مادر و ناراحتى روانى او باعث مى شود تا نوزاد اين مادران، بيش از موعد به دنيا آيد، كم وزن باشد و بيش فعالى داشته باشد. حتّى احتمال بدغذايى و نياز شديد به آغوش مادر در آنها وجود داشته باشد.275
همچنين تحقيقات ثابت كرده است كه مادرانى كه دچار استرس، ترس، ناراحتى عاطفى، درگيرى خانوادگى و ناآرامى محيطى هستند، ممكن است كودكان آنها در معرض سقط، كم وزنى، بيمارى تنفسى، كام شكافته و تنگى باب المعده،276 قرار گيرند.277 كج خلقى، حساسيت، اختلال خواب و تغذيه كودكان نيز ممكن است در اثر حالات آشفته روانى مادر در دوران باردارى باشد.278
4. پاكيزگى محيط زندگى مادر
پاكيزگى محيط و سلامت آن، تأثير قابل توجهى در سلامتى مادر و جنين دارد. محيطى كه از عناصر شيميايى و تشعشعات راديواكتيو در امان باشد، براى سلامتى جنين و مادرش مفيد بوده و رشد بهنجارى خواهد داشت. مادرانى كه در دوران حاملگى در معرض دود سيگار و ساير دخانيات قرار دارند و يا خودشان به استعمال دخانيات مى پردازند، ضربات زيادى به جنين وارد مى كنند.
مادرانى كه سيگارى هستند يا مواد مخدر مصرف مى كنند و يا در معرض آلودگى ناشى از سيگار و ساير مخدرها قرار دارند، بيشتر در معرض آسيب هاى جسمى و تنفسى هستند. بر اساس تحقيقات انجام شده، سقط جنين، تنفس ناقص، كم وزنى زمان تولد، سرطان ريه، تنش عضلانى، فزون كنشى (بيش فعالى) و بيمارى هاى تنفسى در نوزادان مادران سيگارى و معتاد، بيشتر است. مادرانى كه در فضاهاى طبيعى و به دور از دود و آلودگى زندگى مى كنند، معمولاً كودكانى سالم تر، زيباتر و شاداب تر دارند.279
قرار گرفتن در معرض تشعشعات نيز تأثيرات مخربى بر جنين دارد و باعث ايجاد نابهنجارى رفتارى و اختلال در توانايى پردازش اطلاعات (مثل اختلال در تميز دادن بصرى) مى شود. لذا توصيه مى شود مادران باردار از فعاليت در مراكز راديولوژى (عكس بردارى) و حتى از عكس گرفتن غيرضرورى، اجتناب كنند.280
5. داروهاى غيرمجاز
مصرف داروهاى غيرمجاز و داراى كوكائين و قرص هاى روان گردان و حتى داروهاى معمولى كه خودسرانه و بدون تجويز پزشك، مصرف مى شود، عواقب خطرناكى از جنين و نوزاد مى گذارد. فرزندان چنين مادرانى در معرض بيمارى هايى همچون، تنگى رگ هاى خونى، سقط، اختلال عصبى، عقب ماندگى ذهنى، استرس، كم وزنى، بى قرارى (گريه زياد)، كمبود وزن، نارس بودن و مشكلات تنفسى، قرار دارند.281

فاصله بچه دارى
پرسش 31 . فاصله زمانى بين فرزندان چند سال باشد، بهتر است؟
يكى از سوالات تقريباً همگانى و جدى همسران جوان اين است كه بين دو فرزند چند سال فاصله لازم و مطلوب است.
توجّه به اين نكته لازم است كه وقتى كودك دوم يا سوّم به خانوادهاى اضافه مى گردد، تغيير قابل توجهى در ساختار خانواده به وجود مى آيد كه سلامت كودكان خانواده به فراهم بودن زمينه رفع نيازهاى مختلف آنان نظير تغذيه كافى، بهداشت، ورزش و تفريح، تعليم و تربيت و حتّى فراهم شدن امكانات ازدواج آنها در آينده بستگى دارد؛ بنابراين شايسته است هر پدر و مادرى با توجّه به امكانات خود براى داشتن فرزند ديگر تصميم بگيرند.282
به هر حال براى تصميم گيرى مناسب در مورد چنين مسئله اى توجّه به چند نكته، ضرورى است.
1. اهميت شير مادر
يكى از نيازهاى اساسى و سرنوشت ساز براى كودكان، تغذيه كافى و مناسب و مورد نياز است. تغذيه با شير مادر براى طفل و مادرش فوايد زيادى دارد. بنابراين فاصله تولد فرزندان بايد به گونه اى باشد كه به تغذيه بچه از شير مادر آسيب نرساند.
2. شكل گيرى دل بستگى در كودك
به اعتقاد روان شناسان، دل بستگى به مادر از دو يا سه ماهگى شروع مى شود ولى دل بستگى واقعى در طول 7 تا 24 ماهگى اتفاق مى افتد و كودك به صورت عميق به مادرش دل بسته شده و ارتباط عاطفى قوى با او پيدا مى كند.283 لذا دو سال اول زندگى كودك و نوع رابطه اى كه با مادر دارد، بسيار با اهميت و تعيين كننده است و اگر سرمايه گذارى عاطفى لازم صورت نگيرد، ممكن است مشكلات جدى در فرايند شكل گيرى شخصيت كودك و فرايندهاى روانى او ايجاد بشود. از اين رو سزاوار است حداقل فاصله ميان دو فرزند حدود سه سال باشد.
3. شكل گيرى حس اعتماد در كودكان
اريكسون، يكى از روان شناسان مشهور غربى، اعتقاد دارد كه مراحل رشد روانى انسان ها به هشت مرحله تقسيم مى شود. يكى از پايه اى ترين و مهم ترين مراحل رشد روانى، مرحله اول يعنى مرحله «اعتماد اساسى در برابر بى اعتمادى» است كه در دو سال اول زندگى به وجود مى آيد.
مراد او از اعتماد اين است كه كودك از طريق وسايل، ابزار، امكانات و شرايط عاطفى روانى كه برايش ايجاد مى شود، اين مرحله را با موفقيت طى مى كند. در اين صورت، كودك به طور عمده و دايم در جست وجوى آرامش است. اگر چنانچه نيازهاى جسمانى، روانى، عاطفى او ارضا شود و مورد نوازش و محبت اطرافيان به ويژه مادر قرار بگيرد، به اين نتيجه مى رسد كه دنيا محل امن و قابل اعتماد است. اگر چنانچه در محيطى نامناسب قرار گيرد، رشد هيجانى و عاطفى او تهديد شود و يا با او بدرفتارى شده و ترس و وحشت بر او حاكم گردد، احساس بى اعتمادى و ناايمنى روانى در او پديد مى ايد. مانع رشد بهنجار كودك مى شود.284 از اين رو اگر فرزند بعدى با فاصله كمتر از دو سال به دنيا آيد حسّ رقابت، ناامنى به كودك آسيب مى رساند.
4. تحولات اساسى تولد تا دو سالگى
دو سال اول زندگى به دليل تحولات سريع و رشد ابعاد مختلف در انسان، داراى اهميتى مضاعف است. در اين دوره از زندگى، رشد جسمانى، عصبى، ذهنى، شناختى و... سرعت بيشتر نسبت به ساير دوره ها دارد.
ـ وزن كودك در دو سال اول زندگى حدود چهار برابر افزايش پيدا مى كند و قد او نيز دو برابر مى شود.
ـ رشد دندان ها در اين دو سال اتفاق مى افتد و كمبود تغذيه كودك به ويژه كمبود شير، موجب ناهنجارى هايى در تشكيل و رشد مينا و نسوج دندان مى شود و رشد آنها را با مشكل روبرو مى كند.
ـ رشد مهارت هاى حركتى مثل نشستن، خزيدن، ايستادن و راه رفتن در اين دوره است.
ـ ادراكات حسى و شناختى مثل حس بويايى، شنوايى و لامسه، در اين دوره رشد چشمگيرى دارند.
ـ رشد مغز و سلول هاى عصبى در دوره نوباوگى و نوپايى با سرعت حيرت انگيزى به رشد خود ادامه مى دهد.
ـ توان مندى ذهنى و عصبى كودك، افزايش پيدا مى كند.
علاوه بر سرعت رشد ذهنى و جسمانى كودك در دو سال اول زندگى، رشد عاطفى و اجتماعى او نيز در اين دوره، قابل توجه است.285 از اين رو رعايت حداقل 2 تا 4 سال فاصله سنى ميان بچه ها اين شرايط را بهتر فراهم مى آورد.
نكته اى كه لازم است در اينجا به آن پرداخته شود اين است كه اگر فاصله بين دو فرزند، از سه سال بيشتر شود، چه اتفاقى مى افتد؟ در جواب بايد گفت اگر فاصله فرزندان زياد باشد، احتمال انس و الفت و دوستى فرزندان با يكديگر به دليل فاصله زياد، مشكل خواهد بود و همچنين احتمال باردارى همسران نيز به دليل استفاده از وسايل كنترل باردارى و كاهش توان مندى رحم، كاهش پيدا مى كند. علاوه بر اينها به دليل محدود بودن زمان بهينه باردارى (18 تا 35سالگى) ممكن است زمينه تولد فرزندان بيشتر، از بين برود و خانواده با كم فرزندى مواجه شود. بنابراين پدر و مادر با توجه به تصميمى كه در خصوص تعداد فرزندان دارند خوب است برنامه ريزى را طورى انجام دهند كه تا قبل از سن 35 سالگى به تعداد دل خواه خود صاحب فرزند شوند.

نشاط خانوادگى
پرسش 32 . من و همسرم در زندگى خود، گذشته خوبى را با يكديگر تجربه نكرديم، حال مى خواهيم جبران كنيم. از چه راهكارهايى مى توانيم براى ايجاد شادى و نشاط در روابط خود استفاده كنيم و خانواده شادى داشته باشيم؟
براى آنكه فضاى خانه و خانواده خود را لبريز از نشاط و شادكامى سازيد، ضرورى است ابتدا فاصله ها را كم كنيد و آينده را فداى گذشته نسازيد، بلكه با بهتر زيستن و برخورد مثبت و عاطفى به تدريج از رنج ها و ناخشنودى ها بكاهيد و يا التزام عملى به راهكارهايى كه در ادامه بدان اشاره خواهد شد، زندگى شاد و پرنشاطى براى خود و همسرتان رقم زنيد؛ زيرا پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله فرمودند: «هر كس موثنى را شاد كند مرا شاد كرده و هر كس مرا شاد و مسرور كند، خدا را مسرور كرده است».286
مهم ترين راهكارها عبارتند از:
1. گفت و گوى محترمانه و محبتانه
گفت و گو نقش عمده اى در ايجاد فضاى نشاط انگيز و فرح بخش در محيط خانواده دارد.
در آموزه هاى اسلامى توصيه شده جوياى احوال اعضاى خانواده شده و در راستاى ايجاد نشاط، شادمانى و صميميت در بين اعضاى خانواده تلاش شود.
توصيه به گفت وگوى محترمانه و همراه با محبت و با صداى ملايم287 و دل نواز، صدا زدن همديگر با زيباترين نام،288 سپاسگزارى همسران از يكديگر، پرهيز از تمسخر همديگر289 و توصيه به پرهيز از كلمات ركيك و زشت290 همگى در راستاى ايجاد محبت و نشاط در محيط خانواده است.
هم چنين درباره ارتباط با چهره گشاده و روى باز با افراد خانواده توصيه شده؛ زيرا روى خوش باعث جذب دل ها و فزونى محبت شده،291 شادى و نشاط مى آورد. نگاه مهربانانه زن و شوهر به يكديگر نيز موجب نشاط آنان مى گردد.292
همسران مى توانند با ايجاد جاذبه هاى ميان فردى در ايجاد نشاط و طراوت در روابط خود، نقش ارزندهاى داشته باشند. منظور از جاذبه هاى ميان فردى نيز كارهايى است كه اگر زن و شوهر آنها را انجام دهند، در روابط خانوادگيشان تأثير زيادى خواهد داشت.
2. تبسم و خنده
خنده و گشاده رويى، عامل دوستى293 و موجب انس و الفت با ديگران است.294 لبخند زدن به همسر نيز اين مطلب را وانمود مى كند كه دوستت دارم و از ديدار تو خرسندم، به همين دليل نه تنها كينه ها زايل مى گردد، بلكه دل ها به همديگر پيوند خورده و انبساط و نشاط درونى براى طرفين به وجود مى آيد.
3. هديه دادن
اگر همسران در مناسبت هاى مختلف نظير سالگرد ازدواج، روز تولّد، روز مادر، روز پدر و به بهانه هاى مختلف هديه اى كوچك به همسر خود تقديم كنند، باعث علاقه مندى و نشاط بيشتر وى شده، طراوت و شادابى را به زندگى خود ارمغان مى دهند. پيامبر گرامى اسلام در اين باره فرمودند: «هديه دادن، دوستى ايجاد مى كند و روابط را تازه مى سازد و كينه را مى زدايد».295
4. آراستگى و نظافت
آراستگى و نظافت ظاهرى از ويژگى هايى است كه در ايجاد رغبت، علاقه مندى و شادابى نقش زيادى دارد. عليرغم اينكه در تعاليم و آموزه هاى بيشتر فرهنگ ها، بر خصايص و زيبايى هاى درونى و معنوى تأكيد شده؛ ولى نبايد از اين نكته نيز غافل بود كه تأثير زيبايى ظاهرى افراد در ايجاد واكنش هاى عاطفى و علاقه مندى، بسيار موثر است.
5. خوش بينى
خوش بينى از صفات اخلاقى موثر در خانواده است؛ زيرا يكى از مشكلات روابط بين فردى، عدم درك انگيزه ها و مقاصد طرف مقابل است. در اين حالت، گاه افراد تفسير و برداشتى نادرست از يك رفتار دارند، در حالى كه بر اساس اصول اسلامى بايد يك رفتار را به بهترين وجه تفسير كرد. بديهى است تلاش اعضاى خانواده براى كاهش برداشت هاى منفى از رفتارهاى يكديگر، زمينه اى مناسب براى درك روابط بهتر فراهم خواهد نمود. اين خوش بينى و مثبت انديشى، همسران را به تلاش براى طراحى نقشه هايى براى حل مشكلات احتمالى در روابط خود سوق مى دهد.
6. توجه به رغبت ها
توجه به سلايق و علايق افراد خانواده به ويژه همسر باعث مى شود كه آنها احساس هويت مثبت و مستقل داشته باشند كه اين امر به شكوفايى استعدادهاى آنها كمك مى كند. اين مسئله موجب رضايت خاطر همسران نيز گشته و بر شادكامى زندگى آنها مى افزايد.
7. تشويق و تحسين همسر
تشويق و تحسين همسر، باعث رشد اعتماد به نفس، رشد علاقه مندى، رضايت خاطر و دل بستگى به همسر مى گردد.
خانم مارژورى هلمنر مى نويسد: كمتر مردى وجود دارد كه تعريف و تمجيد زن، او را به وجد و شوق نياورد. وقتى به مردى گفته شود: «تو نظير ندارى! تو مردى ممتاز هستى!» همين تعريف و تمجيد و تعريف مختصر روحيه او را تقويت مى كند تا واقعاً همان شخصيت عالى و ممتاز را داشته باشد.296 البته تشويق زن از سوى مرد نيز، همين تأثير را دارد و باعث مى شود كه زن اعتماد به نفس لازم را به دست آورده و در جهت رسيدن به اهداف عالى حركت كند.
8. خوش اخلاقى
خوش خلقى، تحمل اخلاق همسر و بهره گيرى از واژه هاى زيبا در تعاملات همسران، باعث ايجاد محبت297 بيشتر بين آنها و تقويت و تثبيت علاقه مندى آنها مى گردد.
9. فروتنى و تواضع
فروتنى و تواضع همسران نسبت به يكديگر باعث استمرار روابط عاطفى آنها و افزايش محبت نسبت به يكديگر مى گردد. حضرت على عليه السلام مى فرمايند: «دوستى و محبت ثمره تواضع و فروتنى است».298
10. تفريح و مسافرت
در آموزه هاى اسلامى به تفريح299 و مسافرت توجّه خاصى گرديده است؛ زيرا تفريح و گردش در طبيعت زيبا و مناظر سبز آن باعث نشاط و تجديد قواى روانى و ذهنى است و انسان را براى فعاليت هاى فيزيكى و ذهنى آماده و بانشاط مى سازد.
كروكف دانشمند روسى در سال 1940 ادعا كرد كه رنگ قرمز سلسله اعصاب سمپاتيك را و رنگ آبى سلسله اعصاب پاراسمپاتيك را تحريك مى كند. همچنين ثابت شده كه رنگ قرمز سبب تحريك پذيرى و اضطراب و رنگ آبى مايه آرامش و تسكين آشفتگى ها است. نور زرد و نارنجى، فشار خون و سرعت ضربان نبض را افزايش مى دهد. تجربه نشان مى دهد كه رشد گياهان با نور قرمز سريع مى شود و با نور سبز، رشدشان آرام و با نور آبى، رشدشان كندتر مى گردد.300
همه اين نكات نشان مى دهد كه تفريح و گردشگرى در طبيعت زيبا و سرسبز و خرم با انواع رنگ هاى طبيعى و جذاب، مى تواند در ايجاد تحولات روانى و نشاط درونى موثر باشد.
11. ورزش
ورزش باعث نشاط و شادابى بدن بوده و انسان را از نظر روحى و روانى سرزنده و شاداب نموده و باعث تقويت اراده و پويايى او مى گردد. امام صادق عليه السلام نيز در روايتى مى فرمايند: «نشاط و شادابى در اثر ده چيز حاصل مى گردد: پياده روى، سواركارى، شنا در آب،...».301
نتيجه اينكه همسران نه تنها مى توانند از ظرفيت هاى ورزش به عنوان ابزار مفيدى جهت سلامتى تن خود بهره گيرند، بلكه مى توانند از طريق ورزش، نشاط و شادابى را به زندگى خود هديه دهند.
12. صله رحم و ديد و بازديد
توصيه اكيد به ارتباط خويشاوندى و دورى گزيدن از قطع ارتباط، يكى از راهبردهاى اخلاقى، بهداشتى، روانشناختى و حقوقى اسلام در ايجاد همبستگى و تحكيم پيوندهاى اجتماعى و تأمين شادكامى افراد به ويژه همسران است. اين ديد و بازديدهاى خويشاوندى زمينه ارتباطات عاطفى و انسانى را توسعه داده و همسران را در شبكه اى از روابط منطقى قرار مى دهد. وقتى همسران در جمعى صميمى حضور پيدا مى كنند و داد و ستد عاطفى برقرار مى كنند، نيازهاى روانى و عاطفى آنان ارضا شده و احساس محبوبيّت و زندگى مى كنند. اين احساسات مثبت و انرژى روانى حاصل از آن، باعث نشاط درونى و پالايش روح و رفع اندوه مى گردد.
امام صادق عليه السلام مى فرمايند: «صله رحم، خلق و خو را نيكو و دست را با سخاوت و دل را پاكيزه مى گرداند».302
امام على عليه السلام نيز فرمودند: «قطع رحم و قطع رابطه با خويشان، حزن و اندوه را به دنبال دارد».303
13. مزاح و شوخى
شوخى و مزاح يكى از عوامل شادى بخش و سرورآفرين است؛ زيرا شوخى باعث انبساط خاطر و ايجاد انرژى مثبت بوده و اين دو در شادابى و نشاط روانى افراد، لازم و مفيد هستند. مطالعاتى كه درباره شوخى و مزاح انجام گرفته، بيان كننده رابطه روشنى بين شوخى و شادى است.
در مطالعه اى كه توسط راچ304 و كارل305 بر روى 263 نفر آمريكايىو 151 نفر آلمانى انجام شد و پرسش نامه شادى و مقياس احساس شوخى در بين آنان اجرا گرديد، همبستگى بسيار بالايى بين شوخى و شادى به دست آمد.306
همچنين تحقيقات ثابت كرده كه افراد برون گرا و كسانى كه مهارت هاى اجتماعى مطلوبى دارند، شادتر بوده و نشاط بيشترى دارند.307
در آموزه ها و تعاليم دينى نيز شوخى، مزاح و زنده دلى از ويژگى ها و صفات افراد موثن به حساب آمده است. امام صادق عليه السلام مى فرمايند: «هيچ موثنى نيست مگر اينكه دعابه دارد». راوى سوثل مى كند كه دعابه چيست؟ حضرت مى فرمايد: «مقصود، مزاح و شوخى است».308
البتّه ناگفته نماند كه گرچه مزاح و شوخى در جاى خود مطلوب، پسنديده و لازم است؛ اما شرايط و آدابى دارد؛ بنابراين اگر از حدّ اعتدال خارج شود و شرايط آن در نظر گرفته نشود، ممكن است احترام و جايگاه فرد را متزلزل كرده و از ارزش او بكاهد. پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نيز فرمودند: «شش چيز نشانه مروت و جوانمردى است...، خوش اخلاقى و شوخى بدون گناه».309
14. لباس هاى شاد و خوش رنگ
با بهره گيرى از قرآن كريم، روايات معصومين و تحقيقات روان شناسان مى توان نتيجه گرفت كه لباس هاى شاد نظير سبز، زرد، سفيد و آبى در ايجاد نشاط و شادابى موثرند؛310 بنابراين توصيه مى شود همسران براى پوشش خود در منزل از اين لباس ها بهره گيرند.
15. نيايش با خدا و حضور در اماكن مذهبى
بر اساس تحقيقات ميدانى و تجربى محققان ثابت شده كه ارتباط با خدا، نيايش و همين طور مذهبى بودن، با رضايت از زندگى و شادكامى ارتباط زيادى دارد. پولنر دريافت كه نزديكى با خداوند و ارتباط با او همبستگى زيادى با شادى و رضايت از زندگى دارد. اليسون و همكاران دريافتند كه باورها و اعتقادات مذهبى مهم ترين منبع شادى هستند، حضور در مكان هاى مذهبى و نيايش با خداوند، از طريق تأثير بر باورها، باعث ايجاد نشاط و خوش بينى مى شود.311
همچنين براساس تحقيقى كه توسط حميدطاهر نشاط دوست و همكاران انجام شد، مسافرت، برگزارى ميهمانى، فعاليت هنرى، شادكامى همسر و... در شادكامى همسران و نشاط آنان تأثير زيادى دارد.312

خانواده موفق
پرسش 33 . دوست دارم خانواده موفّقى داشته باشم، لطفاً راهنماييم كنيد كه چه نكاتى را بايد در زندگى مشترك با همسرم در نظر بگيرم؟
قبل از هر چيز شايسته است به اين نكته اشاره گردد كه براى تشكيل خانواده موفّق علاوه بر لزوم وجود معيارهاى صحيح و منطقى در انتخاب همسر و تشكيل خانواده كه در حفظ و استمرار موفقيّت آن سهم بسزايى دارد، نمى توان انتظار داشت كه صرفاً با انتخاب درست همسر، خوشبختى تا آخر عمر در قلب زوجين احساس گردد، بلكه يك رابطه مهم و حساس مانند رابطه زناشويى نياز به مراقبت و توجّه زيادى از سوى همسران دارد؛ بنابراين مى توان گفت كه براى داشتن خانواده اى موفّق ويژگى هاى زير ضرورى است.
1. رعايت اصول و ارزش ها در انتخاب همسر
در هر جامعه اى متأثّر از شرايط مذهبى، اجتماعى، اقتصادى و آداب و سنن آن جامعه معيارهاى گوناگونى براى انتخاب همسر وجود دارد كه رعايت تناسب سنّى، ظاهرى و هوشى؛ سلامت جسمانى، روانى و عقلى؛ انتخابى بودن همسر و... در موفقيت ازدواج سهم عمده اى ايفا مى كند.
2. تعهّد و مسئوليت پذيرى
در دوره هاى مختلف زندگى، مشكلات زيادى گريبان گير خانواده مى شود كه همبستگى و تعهّد اعضاى خانواده به ويژه زن و شوهر نسبت به يكديگر مانند دلسوزى و مراقبت، حمايت متقابل، تقسيم قدرت و مسئوليت به شكلى مناسب در موفّقيت آنان موثر است.
3. تأمين آرامش
از نگاه قرآن هدف از زندگى مشترك رسيدن به آرامش است.313 بنابراين در خانواده هاى موفّق جايى براى دلهره، تشويش، اضطراب و بى اعتمادى وجود ندارد، بلكه فضاى يك خانواده موفّق مملو از امنيت، آرامش و مهر و محبّت است.
4. رعايت احترام متقابل
خانواده مهم ترين كانون رشد و تعالى فردى و اجتماعى است؛ بنابراين خانواده اى موفّق است كه بر محوريت رفتار اخلاقى، حسن سلوك و احترام متقابل بين فردى پايه ريزى گردد تا زمينه رشد فضائل و كمالات انسانى اعضاى خود را فراهم نمايد.
5. وجود روابط عاشقانه و محبّت آميز
خانواده اى موفّق است كه روابط اعضاى آن بر پايه عشق و محبّت استوار باشد. اين روابط شامل روابط عاشقانه همسران، روابط عاشقانه و محبّت آميز پدر و مادر با فرزندان و بالعكس و حتّى روابط محبّت آميز بين فرزندان است.
6. آزادى عمل
ذات ازدواج محدوديت هايى را براى هر يك از همسران به نبال مى آورد كه ممكن است آزادى عمل هر يك از آنها را به طور محسوس كاهش دهد. نوع نگرش هر يك از همسران به مفهوم آزادى و مرزبندى هاى منطقى در بهره بردارى از آن و شيوه تعامل آنها در برخورد با محدوديت هاى زندگى زناشويى از جمله مواردى است كه موفقيت يك خانواده را رقم خواهد زد. در اين ميان خانواده اى موفّق است كه در تبيين حدود و تعريف آزادى اعضاى خود مبانى اعتقادى و سنّت هاى پذيرفته شده دينى و اجتماعى را معيار قرار دهد.
7. امنيت اقتصادى
ايجاد منابع كافى مالى از طريق كار و تلاش، علاوه بر ثبات حيات اقتصادى خانواده سبب رعايت بهداشت، پيشگيرى و تغذيه مطلوب افراد خانواده ميشود كه در نجات آنان از افسردگى، ارتقاى اعتماد به نفس و شادى و نشاط تأثيرگذار است. در يك خانواده موفّق شوهر خانواده تأمين هزينه هاى اقتصادى خانواده را به عنوان يك وظيفه به عهده گرفته و ديگران نيز از طريق صرفه جويى و رعايت اعتدال به او يارى مى رسانند.
8. برنامه ريزى مناسب
زندگى فرصتى است كه تنها يك بار به هر كسى داده مى شود و خيلى زود تمام ميشود. در اين ميان تنها كسى پيروز خواهد شد كه از اين فرصت، نهايت استفاده را كرده باشد.314 با توجّه به اين حقيقت يكى از اصول اساسى براى موفقيت در زندگى مشترك و استفاده بهينه از عمر، برنامه ريزى است.
9. شاكر بودن
بدون شك زندگى «داشته ها» و «نداشته هاى» فراوانى دارد. اگر انسان به داشته هاى خود توجه كند و از آنها لذّت ببرد، راحت تر مى تواند، نداشته ها را نيز تحمّل كند، اما اگر كسى داشته هاى خود را نبيند، زندگى را يكسره محروميت دانسته و در آن، هيچ نقطه اميدى نمى يابد. خانواده اى موفّق خواهند بود كه اعضاى آن از سويى از آنچه دارند، آگاه بوده، نسبت به آن شاكر باشند و از سوى ديگر، نسبت به سختى ها بردبار بوده، از بيتابى كردن و مقايسه خود با ديگران بپرهيزند. كسى كه شاكر نيست، از آنچه دارد، بى خبر است و يا آنچه را دارد، نعمت نمى داند و از آن لذّت نمى برد.

عصبانيت همسر
پرسش 34 . شوهرم خيلى اخلاق تندى دارد و زود عصبانى مى شود، لذا محبتم نسبت به ايشان هر روز كمتر مى شود. لطفا كمكم كنيد تا بتوانم چاره اى بكنم آخه زندگيم را خيلى دوست دارم و نمى خام اينجورى ادامه پيدا كنه.
قبل از هر چيز شايسته است به اين نكته اشاره نماييم كه هيچ يك از رفتارهاى انسان بدون علّت نيست و تنها با شناخت صحيح دلايل هر رفتار است كه مى توان از بروز و ظهور آن با خبر شده و با بررسى علل آن براى حلّش اقدام كرد.
چه بسا تجارب همسرتان از دوران قبل از ازدواج در منزل پدرى، مشاهداتى كه از نحوه برخورد پدر و مادر خود داشته و نوع رابطه والدينش با خودش و بقيه فرزندان، كمبودها و تنگناهايى كه وجود داشته و يا دارد و... در شخصيت وى تأثير گذاشته باشد كه در هر صورت رابطه شما و وى داراى ظرفيتى است كه مى توان اميدوار بود از طريق راهكارهايى كه در ادامه بدان اشاره خواهد شد، بتوانيد در بهتر شدن اخلاق وى اقدامات موثرى انجام دهيد. سعى نماييد:
1. با صبر و تحمّل و به كار گرفتن روش هاى مناسب سعى در اصلاح وضعيت موجود داشته باشيد. سه گروه از زنانند كه خداوند عذاب قبر را از آنان برطرف كرده و با فاطمه زهرا عليهاالسلام در قيامت محشور خواهند شد؛ يكى از آن سه گروه زنانى هستند كه بر بداخلاقى همسرشان صبر مى كنند.315
2. با شناخت بيشتر از روحيات، احساس ها، ويژگى ها، توانايى ها، عدم توانايى ها، نقاط مثبت و نقاط منفى همسر خود بزرگترين گام را به سوى روابطى بهتر و صميمانه تر با او برداريد.
3. خوبى هاى همسرتان را براى خود برجسته نماييد؛ زيرا از اين طريق انگيزه شما براى تحمّل بدخلقى هاى او بيشتر خواهد شد. در حقيقت با تفكّر روى خوبى هاى وى آستانه تحمّلتان در برابر رفتار ناصحيح وى بالا ميرود.
4. از طرح موضوعاتى كه باعث عصبانيت وى ميشود، اجتناب نموده و در عوض سعى كنيد راه هايى براى درك و حمايت او بيابيد.
5. در هنگام عصبانيت به او تذكّر ندهيد؛ زيرا وى در هنگام عصبانيت نمى تواند منطقى فكر كرده و تذكّر شما را تحليل نماييد. اميرالموثنين على عليه السلام در اين زمينه مى فرمايند: «شدّت خشم، نحوه سخن گفتن را تغيير داده، ريشه برهان و دليل را قطع نموده و فهم را از هم مى گسلد».316
6. آرامش خود را حفظ نموده و از مقابله به مثل بپرهيزيد؛ زيرا انسان عصبانى آتشدانى برافروخته است317 كه عصبانيت شما مى تواند آتش غضب وى را فروزانتر سازد؛ بنابراين شجاعت خود را با خويشتن دارى از خشم ثابت نماييد.318
7. شنونده خوبى براى همسرتان باشيد. علّت عصبانيت بسيارى از افراد عموماً آن است كه احساس مى كنند اطرافيان، احساسات و صحبتهاى آنها را درك نمى كنند و يا جدى نمى گيرند؛ بنابراين نشان دهيد كه شنونده خوبى براى صحبت هاى همسرتان هستيد. به عنوان نمونه در هنگام گفتگو با وى تماس چشمى برقرار كرده و به چشمهاى او نگاه كنيد. با تكان دادن سر نشان دهيد كه متوجه گفتار او هستيد و حتّى بعضى كلمات او را تكرار كنيد تا متوجه شود كه به او توجّه داريد.
8. به او محبّت كنيد؛ زيرا برقرارى رابطه محبّت آميز با چنين همسرانى تا حدّ زيادى از عصبانيت آنان پيشگيرى مى كند.
9. عزّت نفس خود را حفظ كنيد. زندگى با همسرى كه هميشه عصبانى است، با فرياد شما را صدا مى زند، زود تحريك مى شود و... ممكن است خود كارآمدى شما را زير سؤال ببرد؛ بنابراين لازم است تكنيك هاى حفظ آرامش و استرس را بياموزيد.
10. عصبانيت تنها يك مشكل اخلاقى نيست؛ زيرا گاهى يك بيمارى جسمانى مثل پركارى يا كمكارى تيروئيد يا كمبود برخى ويتامين ها عامل عصبانيت فرد است كه با درمان جسمانى، درمان روحى نيز حاصل مى شود.
11. عصبانيت يك احساس پيچيده است؛ بنابراين در مواردى كه عصبانيت هاى مكرر موجب اذيت و آزار اطرافيان مى شود و نمى توان علّت واقعى آن را بررسى كرد و يا اينكه علّت عصبانيت از حادثه اى است كه مدت ها قبل اتفاق افتاده صحبت با يك مشاور مفيد است؛ زيرا انسان را سريع تر به نتيجه نزديك مى سازد.

تربيت فرزند
پرسش 35 . من در خانواده اى بزرگ شدم كه هيچ آزادى عملى نداشتم و پدر سخت گيرى داشتم؛ بنابراين نمى دانم در تربيت فرزند آينده خود چه روش تربيتى را در پيش بگيرم، لطفاً در اين زمينه راهنماييم كنيد؟
به نكته بسيار مهمّى اشاره نموديد؛ زيرا مسئوليت والدين در تربيت فرزند و انتخاب شيوه تربيتى مناسب، بسيار سرنوشت ساز است تا جايى كه روشها و الگوهاى تربيتى آنها به طور مستقيم با ويژگى هايى كه مايلند در فرزندشان وجود داشته باشد، رابطه دارد؛ بنابراين چگونگى روابط ميان اعضاء خانواده و طرز ارتباط والدين با فرزندان در شكل گيرى شخصيت آنها اهميت زيادى دارد.
در اين ميان اكثر صاحبنظران روانشناسى معتقدند كه بهترين جو عاطفى بين اعضاء يك خانواده، فضايى است كه نه نظير خانواده هاى سخت گير و مستبد، فرزندان در آن دچار محدوديت مطلق از طرف پدر و مادر شوند و نه از آزادى بيش از حد نظير خانواده هاى سهل گير برخوردار باشند، بلكه شايسته است تمام اعضاى خانواده با يك انضباط هدايت شده و آزادى مشروط در رشد و تعالى يكديگر و ايجاد آرامش و آسايش در خانواده موثر واقع شوند، زيرا وظيفة مهم خانواده تأمين آرامش و امنيّت اعضاى آن و تعليم و تربيت فرزندان است.
از نگاه آموزهاى دينى، بهترين مدل، مدل تربيتى خانواده هاى مقتدر است.
حضرت على عليه السلام در اين زمينه مى فرمايد: «فرزندانتان را گرامى بداريد و برخورد خود را با آنان نيكو كنيد...».319
اين بيان گواهى بر لزوم شخصيت دادن به فرزندان است؛ زيرا در عين حال كه امام عليه السلام احترام به فرزندان را ضرورى دانسته، بر الگودهى شايسته به آنان و طرز رفتار درست با آنها نيز تأكيد مى ورزد.
بنابر مضمون روايتى از امام صادق عليه السلام به نقل از رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله نيز آمده است كه: «بسيار شايسته است والدين هرچه را فرزندشان به اندازه توانايى خويش انجام مى دهد، بپذيرند و آنچه را انجام دادنش بر وى سنگين و غيرقابل تحمل است، از او نخواهند و او را به گناه و گردن كشى وادار نكنند و با اين شيوه درست تربيتى، كودكان خود را بر تربيت نيكو و انجام دادن كارهاى ارزشمند و نيك يارى رسانند تا مورد لطف و رحمت حق تعالى قرار گيرند».320
منظور از خانواده مقتدر نيز خانواده اى است كه كودك را به شيوه اى اطمينان بخش و قاطع آزاد مى گذارد. در چنين خانواده اى فرزند به استقلال و آزادى فكرى تشويق مى شود؛ در حالى كه نوعى محدوديت و كنترل از طرف والدين بر او اعمال مى شود. در اين خانواده اظهار نظر و ارتباط كلامى وسيعى در تبادل كودك و والدين وجود دارد و گرمى، صميميت و محبّت به كودك در سطح بالايى است.
از ويژگى هاى اين خانواده، انضباط همراه رفتار خودمختارانه است. والدين هرگاه كودك را از چيزى منع كنند و يا از وى انتظارى خاص داشته باشند، براى او مسئله را خوب تبيين كرده، دليل آن را ارائه مى دهند. در چنين خانواده اى تقسيم كار وجود دارد، به طورى كه هر يك از اعضا مسئوليتى را به عهده مى گيرد و در تصميم گيرى ها و تقسيم درآمدها، رفت وآمدها، روش زندگى و ديگر مسائل، بر اساس مشورت و پيروى از مبناى عقلى و مصلحت انديشى رفتار مى كنند.321 اساس كار اين نوع از خانواده ها آن است كه همه افراد خانواده قابل احترامند و صلاحيت اظهار نظر درباره مسائل و مشكلات مربوط به خود را دارند؛ بنابراين در تصميماتى كه درباره آنها گرفته مى شود يا كارى كه به آنها مربوط است، حق دخالت دارند و در تصميم گيرى ها عاقلانه وظيفه خود را انجام مى دهند. نوعى روش عقلايى در كليه شئون زندگى اين خانواده ديده مى شود و اساس اين نوع زندگى، بر همكارى و هميارى است و گرچه بين اعضاى خانواده مشورت وجود دارد؛ ولى تصميم نهايى را پدر مى گيرد و براى تصميمات خود، دليل قانع كننده اى دارد. پيامدهاى چنين روش تربيتى آن است كه:
1. به دليل احترامى كه والدين مقتدر به كودك خود مى گذارند، روحيه استقلال و اعتماد به نفس را در او تقويت و به رشد سالم شخصيت وى كمك مى كنند. اين امر محبوبيت كودك را در ميان همسالان خود به دنبال دارد و به تدريج استعداد او را در پذيرش و ايفاى نقش رهبرى و مديريت شكوفا خواهد ساخت.
2. بر اساس بررسى هاى روان شناسان اجتماعى، افرادى كه در دوران كودكى آزادى معتدلى داشته اند و به آنها احترام گذاشته شده است، در بزرگسالى دشمن ظلم و ظالم و مخالف ناروايى ها بوده اند و به اصلاحات بزرگ اجتماعى توفيق يافته اند.
3. فرزندان اين خانواده ها مى توانند با دوستان و همسالان خود همكارى و همفكرى داشته باشند، به آنها احترام بگذارند و اختلاف عقايدشان را به راحتى بپذيرند و به هيچ وجه درصدد تجاوز و حمله به حريم ديگران نباشند.
4. خوددارى بچه هاى والدين مقتدر از اعمال ناشايست، به سبب ترس از والدين يا ترس از تنبيه و سرزنش نيست؛ بلكه سبب اساسى آن، رعايت قوانين و مقررات اجتماعى و اخلاقى و احترام به ديگران و التزام عملى به هنجارهاى اجتماعى و خانوادگى است.
5. چنين فرزندانى از نظر عاطفى نيز متعادل و بدون افراط و تفريط اند و به موقع از محبت والدين بهره مى جويند. اين فرزندان با نظارت و راهنمايى مدير خانه، از قوانين و مقررات اجتماعى و خانوادگى اطاعت مى كنند و پيروى از قوانين، جزو ساخت هاى شناختى آنها شده و به تبع همين ساخت ها رفتار مى كنند. اين كودكان هنگام اشتباه، دچار ناامنى روانى نمى شوند؛ زيرا مطمئن هستند كه راهنمايى و هدايت والدين مقتدر به ياريشان مى شتابد و براى رفع اشتباه به آنها كمك مى كند كه بار ديگر مرتكب اين خطاها نشوند.

نامگذارى فرزند
پرسش 36 . در برخى از كتاب ها مطالعه كردم كه نامگذارى فرزند در شخصيت او تأثير دارد؟ شما چه اسم هايى را پيشنهاد مى كنيد؟
نخستين نيكى انسان به فرزندش، نام زيبايى است كه براى او انتخاب مى كند.322 در حقيقت يكى از حقوق مسلم كودك بر والدين، انتخاب نام نيك و شايسته براى اوست.323 اهميت اين موضوع به قدرى است كه در متون اسلامى فصل جداگانه اى به نام «باب الاسماء و الكنى؛ باب اسم ها و كنيه ها»، «باب التسميه: باب نامگذارى» وجود دارد.
نام و لقب از مظاهر تجلى شخصيت آدمى است؛ بنابراين بهترين نام ها نيز آن است كه نشانه بندگى و عبوديّت پروردگار و يادآور فضايل و مكارم اخلاقى باشد، بدين منظور نام هاى انبيا، صلحا، نيكان و همچنين نام هاى امامان معصوم عليهم السلام و فاطمه زهرا عليهاالسلام كه احياء گوشه هايى از فرهنگ و شعائراسلامى است، مناسبت بسيار دارد؛ زيرا نام نيك از چند جهت در انسان تأثير دارد:
1. تأثير در رفتار ديگران
نام نيك علاوه بر آنكه گونه اى احترام به شخصيت انسان است، احترام ديگران را نيز برمى انگيزد؛ زيرا نام هر فرد نمادى از او و بيان گر هويت و شخصيت او براى ديگران است. در حقيقت نام هر فرد معانى و مفهوم خاصّى دارد كه با انتقال آن به ذهن مخاطب باعث مى شود مخاطب فرد را به آن معنا شناخته و بر طبق آن با وى رفتار كند.
2. اثر تلقينى
نام هر فرد برچسبى است كه از آغاز تا پايان عمر و حتّى قيامت324 همراه وى بوده و بر او اثر تلقينى دارد؛ زيرا وقتى نام انسان به عنوان مثال عبدالرحمان باشد و ديگران وى را به اين نام بخوانند علاوه بر اينكه ديگران از وى توقّع دارند كه مطابق نام خويش عمل كند، با تلقين فضيلت و بندگى خدا به فرد باعث مى گردند كه وى سعى مى كند اين صفت را در خود نهادينه سازد.
3. اثر انگيزشى
انسان به طور ناخودآگاه مى خواهد خود را مشابه بزرگانى سازد كه نام او از آنها گرفته شده است؛ بنابراين نام نهادن كودك به اسم بزرگان دينى انگيزه بيشترى را در اين راستا براى آنان ايجاد خواهد نمود.
البتّه جاى ترديد نيست كه الفاظ و اسامى هرچند نيكو و پسنديده باشد، نمى تواند به تنهايى آدمى را سعادتمند گرداند، بلكه نام هاى نيكو زمينه روانى و تلقينات روحى و اجتماعى مثبتى فراهم مى كنند كه اگر شخص صاحب نام در افق آن قرار گيرد و به اخلاق والاى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سيره اهل بيت عليهم السلام آراسته گردد، به حقيقت پيوسته و راه بهشت را به روى خود مى گشايد.
4. جلوگيرى از آسيب هاى فردى نام هاى بد
نام نامناسب دست آويزى براى ديگران به ويژه كودكان و نوجوانان در تمسخر، تحقير و ضربه زدن به شخصيت فرد است.
5. جلوگيرى از آسيب هاى اجتماعى نام هاى بد
نام هاى بد و نامناسب بخشى از زمينه گناهانى همچون: تحقير، تمسخر، سرزنش، فحش و بدگويى را در جامعه فراهم مى سازد كه روابط افراد را تيره نموده و برادرى، همدلى و وحدت آنان را مخدوش مى سازد.
خلاصه آنكه نام نيك بر تربيت فرزند تأثيرگذار است و نمى توان حتّى اگر هم تأثير كمى داشته باشد، از آن چشم پوشى كرد؛ زيرا موفقيت والدين در تربيت فرزند در پى توجّه به نكات كوچك قابل تحقق است.

وظايف پدر و مادر
پرسش 37 . در نظام خانواده پدر و مادر چه نقشى مى تواند داشته باشد و چه انتظارى از پدر خانواده بايد داشت؟
در نظام خانواده، مسئوليت پدرى، مهم ترين ركن به شمار مى رود. با تولد اولين فرزند، تحولى اساسى در مسئوليت زن و شوهر پديد مى آيد. آنان در روابط و مسائل خصوصى خود بايد حضور فرد ديگرى را در نظر بگيرند. چگونگى روابط آنها الگويى براى كودكان خواهد بود.
وظيفه والدين، پرورش كودك و اجتماعى كردن او طى مراحل مختلف است. در نوزادى و كودكى، تغذيه و حفاظت، غالب وظايف والدين را تشكيل مى دهد. در سنين كودكى، كنترل و راهنمايى اهميت بيشترى دارد و در نوجوانى، فراهم آوردن زمينه استقلال آنان از نكات مهم است.
در توصيه هاى دينى در رابطه با نقش پدرى به نكاتى از زمان انعقاد نطفه تا بزرگسالى اشاره شده است كه همگى اينها از ملزومات نقش پدرى است.
اين توصيه ها از تأمين نيازهاى مادى گرفته تا نيازهاى روان شناختى، عاطفى و... را در برمى گيرد سفارش شده طعام كودك از حلال تهيه شود زيرا لقمه حرام در كودك آثار سويى دارد.325
علاقه مندى به فرزند دختر و صبر بر مشكلات ناشى از تحمل هزينه هاى دختران،326 ملاطفت بيشتر با فرزند دختر،327 نام گذارى فرزند با نام هاى نيكو،328 آموزش قرآن معارف و احكام اسلامى، ادب آموزى329 و مهارت آموزى، متمايل ساختن فرزند به انجام كارهاى خير330 با رفتارهاى سهل گيرانه، از جمله رفتارهاى مورد انتظار از پدران است.
 

نقش اقتصادى
از جمله وظايف و تعهدات مرد كه بعد از عروسى و ازدواج به عهده اش مى آيد نفقه و تأمين نيازهاى اقتصادى خانواده است. نفقه از وظايف ويژه مرد بوده و از حقوق قطعى زن و اعضاى خانواده مى باشد. نفقه از چيزهايى است كه علاوه بر وجوب شرعى و الزام دينى، از نظر قانونى نيز بر مرد لازم و واجب است تا آن را بپردازد؛ يعنى نفقه علاوه بر پشتوانه شرعى از پشتوانه حكومتى و قضايى نيز برخوردار بوده و چنانچه مردى نفقه واجب همسر خود را نپردازد، قانون او را ملزم به اين كار خواهد كرد.
نقش حمايتى
در آموزه هاى دينى در خصوص نقش حمايتى پدر و همچنين نقش تأمين امنيت خانواده به ويژه فرزندان، توصيه هاى وجوبى و استحبابى وجود دارد كه به نوعى در راستاى تأمين امنيت روانى و جسمانى اعضاى خانواده بوده و همين طور در جهت حمايت اجتماعى آنان است. دستوراتى مثل استحباب عقيقه كردن گوسفند براى نوزادان در روز هفتم.
قال الصادق عليه السلام: «الْغُلَامُ رَهْنٌ بِسَابِعِهِ بِكَبْشٍ يُسَمَّى فِيهِ وَ يُعَقُّ عَنهُ»331؛ «سلامتى و تندرستى هر نوزادى در گروه قربانى كردن گوسفندى است كه براى او معين شود و از طرفش عقيقه گردد».
واجب بودن نفقه و مخارج زندگى فرزندان بر پدر332 (تا سنين خاص)، تأمين مسكن همسر و فرزندان333.
 

نقش ولايتى
يكى ديگر از نقش ها كه پدر در خانواده دارد، نقش ولايت است. ولايت در مفهوم وسيع آن به نوعى اختيار در تصرف در اموال يا شئونات شخص ديگر اشاره دارد و مراتب آن نيز از نظر شدت و ضعف متفاوت است. ولايت بر تزويج و حق حضانت و نگهدارى و حق كنترل و تأديب كودك است.
 

نقش آموزشى و تربيتى
در رابطه با نقش تربيتى و آموزشى والدين به خصوص پدران، دستورات زيادى هم در آموزه هاى دينى و هم در آموزه هاى روانشناختى، بيان شده است كه نشان مى دهد نقش آموزشى و تربيتى والدين به عنوان نقشه اى مهم و قابل توجه از زمان تولد فرزندان و حتى قبل از آن آغاز مى گردد.
قال رسول الله صلى الله عليه و آله: «رَحِمَ اللَّهُ وَالِداً أَعَانَ وَلَدَهُ عَلَى بِر»334؛ «خدا رحمت كند پدرى را كه به نيكى و صلاح فرزند خويش كمك كند».
همچنين فرمودند: «رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَعَانَ وَلَدَهُ عَلَى بِرِّهِ بِالاْءِحْسَانِ إِلَيْهِ وَ التَّأَلُّفِ لَهُ وَ تَعْلِيمِهِ وَ تَأْدِيبِه»335؛ «رحمت خداوند بر پدرى باد كه در نيكوكارى فرزندش كمك كند و به او احسان نمايد و با او انس و الفت داشته باشد و علم و ادبش آموزد».
تفكيك نقش هريك از والدين از ديگرى در ايفاى نقش آموزشى و تربيتى بسى مشكل است، گرچه مى توان در مواردى آن را تفكيك كرد. برخى از اين نقش ها عبارتند از: گفتن اذان و اقامه در گوش فرزند، برداشتن كام كودك با تربت امام حسين عليه السلام يا خرما و همين طور ختنه كردن نوزاد در روز هفتم بعد از تولد، انتخاب نام نيك، ادب آموزى، آموزش خواندن و نوشتن، آموزش نظامى، آموزش آداب غذاخوردن، مسلح كردن فرزند در برابر افكار انحرافى و آشنايى با معارف توحيدى، آموزش نماز، آموزش قرآن، آموزش اجتماعى شدن.
 

نقش عاطفى
در باب روابط عاطفى والدين با فرزندان نيز به گفتگوى مهربانانه و دل سوزانه با فرزندان؛336 نگاه مهربانانه به آنها337، دست كشيدن بر سرشان،338 بوسيدن و در آغوش كشيدن فرزند، بازى با كودكان،339 برخورد صميمانه و در سطح درك كودكان340 با آنها، دورى از ابراز خشم و عواطف نامناسب نسبت به آنها341 احترام به كودك با نيكو صدا زدن، گفت وگوى محترمانه342 و... توصيه شده است.
 

نقش مادرى
منظور از نقش مادرى در اينجا فراتر از مسئله زايش و به دنيا آوردن كودك است. منظور از نقش مادرى، ارتباط خاص با فرزندان از زمان انعقاد نطفه تا تولد و از آن زمان تا بزرگسالى است. درباره نقش مادرى به تمام ابعاد آن يعنى عناصر عاطفى، بهداشتى، تغذيه اى و مراقبتى توجه مى گردد.
ايفاى نقش مادرى از زمان انعقاد نطفه شروع مى شود و مادر با مراقبت هاى مختلفى كه مى كند، زمينه لازم را براى سلامتى روحى و روانى و جسمى كودك، فراهم مى سازد.
امام سجاد عليه السلامدر رساله الحقوق ضمن توجه به فرايند مراقبت هاى مادر از فرزند، به جايگاه و نقش مادر در قبال فرزندان اشاره كرده و مى فرمايد: «مادر تو را (فرزند را) به طورى حمل و نگهدارى كرده (در درون خود و جاى امن) كه هيچ كس اين گونه ديگرى را حمل و مواظبت نمى كند و از شيره جانش به فرزند داده كه هيچ كس اين كار را درباره ديگرى روا نمى دارد، با تمام وجود يعنى به وسيله چشم، گوش، دست و پاها و حتى پوست و مويش، از تو مواظبت كرده اين مواظبت ها را با شادى، خنده و نشاط انجام داده، سختى هاى اين كار و درد و رنج هاى آن را تحمل نموده تا اينكه با قدرت الهى تو را بزايد و به دنيا بياورد بعد از تولد نيز راضى شده فرزندش سير باشد در حالى كه خودش گرسنه بوده، تو را پوشانده در حالى كه خودش پوششى نداشته (كنايه از توجه به فرزند) تشنه بوده و تو را سيراب كرده، براى شما سايبان فراهم كرده در حالى كه خودش در آفتاب بوده، با سختى فرزندش را نگهدارى كرده و زمينه خواب و استراحت او را فراهم ساخته و سينه اش و بغلش، منزل و مأواى فرزند بوده و سينه اش سيراب كننده او بوده و همين طور با تمام وجود محافظ فرزند بوده و از سردى و گرمى دنيا، او را محافظت كرده».343
در اين روايت شريف، امام سجاد عليه السلام به صورت ضمنى بسيارى از نقش هاى مادرانه بيان فرموده است.

انتظار پدر و مادر
پرسش 38 . ما اول زندگيمان است پدر و مادر همسرم اصرار دارند در خانه آنها زندگى كنيم، اما برايم سخت است. همسرم هم بين من و پدر و مادرش سرگردان شده، چه كار كنيم؟
بديهى است شروع زندگى مشترك چه بسا با فراز و نشيب هايى همراه باشد. اما با تصميم خوب و مديريت انعطاف پذير، مى توان روز به روز از تنش ها كم كرد و به آسايش ها اضافه كرد در حالى كه عدم انعطاف و لجاجت ورزى كدورت ها و مشكلات را به طور تصاعدى بالا مى برد و شيرينى زندگى را به تلخى و محبت ها را به كينه تبديل مى كند.
بايد دانست؛ براى بزرگترها بيش از هر چيز احترام و اطمينان مهم است. بنابراين اگر در قدم هاى اول و شروع زندگى، احترام بزرگترها رعايت شود و پسر و دخترها درباره مسئوليت زندگى به آنها اطمينان بدهند، رفته رفته حساسيت آنها كم مى شود و در سال هاى بعد مى توان به طور مستقل و به دل خواه خود زندگى را با آرامش و خوشى ادامه داد. بنا بر آنچه گفته شد تأمين نظر پدر و مادر پسر و دختر به ويژه در سال هاى اول زندگى از خط قرمزهاى زندگى است كه نبايد از آن گذشت. البته خير و بركت فراوانى را براى زندگى به دنبال خواهد داشت. به طورى كه از پشتيبانى هاى مادر و عاطفى آنها برخوردار خواهيد شد و كمك ها و پاداش هاى الهى به سوى شما سرازير خواهد شد.
از سوى ديگر گرفتارى ها و چالش هاى زنديگ بسيار كم خواهد شد و هر كدام از پسرها و دخترها علاوه بر اينكه خوب است احترام پدر و مادر خود را نگهدارند بسيار خوب خواهد بود كه احترام پدر و مادر همسر خود را نيز رعايت كنند و همديگر را تشويق كنند كه هر چه بيشتر نظر پدر و مادرها را تأمين كنند، زيرا خير و بركت آن به زندگى خودشان بيشتر مى رسد. بنابراين اگر والدين اصرار مى كنند كه با آنها زندگى كنيد و به هيچ وجه نمى توان رضايت آنها را مبنى بر زندگى مستقل و جداى از آنها را به دست آوريد. در اين صورت خوب است تحمل برخى گفت و شنودها را داشته باشيد و انعطاف بيشترى در برابر هر دو طرف به خرج دهيد و از برخى خواسته هاى شخصى خود گذشت نماييد كه مطمئنا خداوند جبران خواهد كرد. البته در صورتى كه بتوان در يك ساختمان دوطبقه جداگانه زندگى كرد و يا با اندك تغييرى در ساختمان محل سكونت يا تغيير منزل و تهيه منزلى دو طبقه جداگانه امكان زندگى مشترك را فراهم كرد، بهتر خواهد بود و موجب آسايش و رفاه پدر و مادر نيز خواهد بود و اگر بتوان در منزلى نزديك به منزل والدين منزلى تهيه نمود تا هم نظر آنها تأمين شود و هم از برخى مشكلات و برخوردهاى ناخواسته جلوگيرى كرد، مطلوب تر است.
در هر صورت، رابطه گرم، عاطفى، صميمانه و صادقانه زن و شوهر در رسيدن به رضايت همسر و كسب رضايت والدين و مراقبت از آنها نقش حساس و مهمى دارد كه بايد هر دو طرف (دختر و پسر) از برخى نفع هاى شخصى براى مصلحتى بالاتر بگذرند و شيرينى آن را نيز هر دو خواهند چشيد.

پدر و مادر همسر
پرسش 39 . چگونه روابط خودم را با پدر خانم و مادر خانمم بهتر و صميمى تر كنم؟
بهترين روش رفتار با ديگران و جلب محبت را مى توان از كلام رسول اكرم صلى الله عليه و آله آموخت كه فرمود: «هيچ يك از شما موثن نيست مگر اينكه براى ديگرى آن را بخواهد كه براى خود مى خواهد» و يا در جاى ديگر فرمود: «دست خود را بر سر هر كس كه مى خواهى بگذار و براى او، آن بخواه كه براى خود مى خواهى».344
زيرا انسان جز انتظار خوش رفتارى از مردم ندارد، كمترين اهانتى را از سوى آنان نمى پذيرد راضى نيست كه كسى به او تهمت زند، و نمى پسندد كه كسى از معايب او پيش ديگران سخن بگويد هر چند آن عيوب را داشته باشد.
- اگر خواستيد بزرگترها به ويژه پدر و مادر خود و همسر را نسبت به موضوعى متقاعد سازيد سعى كنيد پيرامون آنچه شما مى خواهيد با آنها به جرّ و بحث نپردازيد بلكه اول از خواسته خود كوتاه بياييد و خواسته او را در نظر بگيريد آنگاه نظر خودتان را مطرح كنيد.
- در گفت و گو با بزرگترها سعى كنيد از انتقاد، سرزنش و گلايه خوددارى كنيد.
- سعى كنيد نكات مثبت در رفتار و شخصيت اطرافيان به ويژه پدر و مادرها را شناسايى كرده و آنها را به خاطر آن ويژگى ها و رفتارها، تحسين صادقانه داشته باشيد.
- سعى كنيد شنونده خوبى براى حرف بزرگترها باشيد.
- در برخورد با بزرگترها به ويژه فاميل خود و همسر با چهره اى گشاده و لبخند سخن را آغاز كنيد.
- اگر اطرافيان و پدر و مادرها كارى براى شما انجام دادند، از آنها تشكر و قدردانى كنيد و روحيه طلبكارانه نداشته باشيد.
در پايان به دو نكته اساسى در رابطه با نحوه معاشرت با خانواده همسرتان اشاره مى كنيم:
1. چون در سال هاى اول شروع زندگى با خانواده جديد به سر مى بريد و هنوز به زواياى ريز و جزئى زندگى آنها آشنايى كامل نداريد، سعى كنيد در رفت و آمدتان با آنها رعايت احتياط را بكنيد و تا زمانى كه اصرار بر حضور در خانه شان نكرده اند، رفت و آمدتان را محدود كنيد.
البته آنها چه بسا بگويند و از شما دعوت بكنند ولى تا زمانى كه دعوتشان جدى تر نشده و يا اصرار نكرده اند دعوتشان را پاسخ ندهيد.
2. سعى كنيد از طريق همسرتان، ويژگى هاى اخلاقى، اجتماعى، خانوادگى و شخصيتى والدين همسرتان را شناسايى كنيد. مثلاً روى چه امورى حساسيت بيشترى دارند و از چه امورى چندان دل خوشى ندارند و با آگاهى از اين نقاط ضعف و قوت، بر نكات قوت آنها تأكيد ورزيد و درباره آنچه به گمان شما صحيح نيست تأكيد نورزيد و يا چشم پوشى كنيد و در حضور ديگران از آنها تعريف و تمجيد كنيد و نسبت به آنها متواضعانه برخورد كنيد زيرا آنها نيز در حكم پدر و مادر شما محسوب مى شوند و تواضع و فروتنى نسبت به آنها پسنديده است.
توجه داشته باشيد براى ايجاد رابطه صميمانه با افرادى كه فاصله سنى شان حداقل با شما 20 سال است زمان نياز است و بايد به تدريج اين كار انجام گيرد و انتظار نداشته باشيد در طى مدت كوتاه اين رابطه صميمانه ايجاد شود.



كتابنامه


قرآن كريم، ترجمه مكارم شيرازى.
1. محمدحسين فرجاد، آسيب شناسى اجتماعى ستيزه هاى خانواده و طلاق.
2. محمدمهدى اصفهانى، آيين تندرستى، اصفهان، اداره ارتباطات و آموزش سلامت معاونت سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكى، 1384.
3. دوروتى كارنگى، آيين همسردارى، ترجمه مهستى شهلايى، تهران، نقش و نگار، 1376.
4. ابى محمدالحسن ديلمى، ارشاد القلوب، قم، انتشارات شريف رضى، 1412ه.ق.
5. محسن ملااحمدى، ازدواج و تربيت انسان قبل از تولد، قم، وحدت بخش، 1384.
6. لينكلن رزمارى، از ناتوانى جنسى تا لذت جنسى، ترجمه فرشاد نجفى پور، تهران، نسل نوانديش، 1381.
7. حسين بستان اسلام و جامعه شناسى خانواده، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1383.
8. مرتضى فريد تنكابنى، الحديث، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1371.
9. ابى جعفر محمدبن يعقوب كلينى، الفروع من الكافى، دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1350.
10. جوزف براگا و لورى براگا، با كودكان خود رشد كنيد، ترجمه پروين قاسم زاده، تهران، آسيا، 1368.
11. محمدباقر مجلسى، بحار الانوار، بيروت، دار احياء التراث العربى، 1403ق.
12. جعفر جديرى، بررسى رابطه رضامندى زناشويى براساس معيارهاى دينى با ثبات هيجانى (پايان نامه كارشناسى ارشد)، قم، موثسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى)، 1387.
13. سيد جواد مصطفوى، بهشت خانواده، قم: دارالفكر.
14. يوسف غلامى، بى ميلى جنسى در بانوان، تهران، نشر راضيه، 1378.
15. جين ريدلى، تفاوت هاى جنسى زن و مرد، ترجمه بهزاد رحمتى، تهران، توانا، 1385.
16. ناصر مكارم شيرازى و همكاران، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1377.
17. سيد محمدحسن بنى هاشمى خمينى، توضيح المسائل مراجع، دفتر انتشارات اسلامى، قم، 1377.
18. حسن ملكى، چگونه با تفاهم زندگى كنيم، زنجان، انتشارات نيكان كتاب، 1385.
19. سيدمصطفى محقق داماد، حقوق خانواده، تهران، نشر علوم اسلامى، 1374.
جمعى از نويسندگان، خانواده و نماز، .
20. محمدرضا تقدمى، خستگى جنسى، تهران، موثسه انتشارات كتاب درمانى، 1379.
21. جعفريه صادقى، دانستنى هاى لازم جنسى و زناشويى براى مرد و زن جوان، تهران، دانش، 1380.
22. حسين محموديان، دانش خانواده، تهران، سمت، 1383.
23. على اسلامى نسب، درمان هاى جنسى، تهران، نسل نو انديش، 1381.
24. مجتبى حيدرى، ديندارى و رضامندى خانوادگى، قم، انتشارات موثسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى)، 1385.
25. پاول هنرى ماسن، رشد و شخصيت كودك، ترجمه مهشيد ياسايى، تهران، مركز، 1380.
26. ابراهام اسپرلينك، روان شناسى، ترجمه محيى الدين بناب، نشر روز، 1372.
27. رضا نورى، روان شناسى تربيتى، بى جا، 1376.
28. مسعود آذربايجانى و همكاران، روان شناسى اجتماعى با نگرش به منابع اسلامى، قم، انتشارات موثسه پژوهشى حوزه و دانشگاه، 1382.
29. ديويد فونتانا، روان شناسى دين و معنويت، ترجمه ساوار، تهران، نشر اديان، 1385.
30. پاول اس كاپلان، روان شناسى رشد (سفر پرماجراى كودك)، ترجمه مهرداد فيروزبخت، تهران، رسا، 1382.
31. لورا اى بِرك، روان شناسى رشد، ترجمه يحيى سيدمحمدى، تهران، ارسباران، 1381.
32. جيمز وَندِر زَندِن، روان شناسى رشد، ترجمه حمزه گنجى، تهران، ساوالان، 1386.
33. سوسن سيف و همكاران (كديور، كرمى و لطف آبادى)، روان شناسى رشد 1، تهران، سمت، 1381.
34. ناصر بى ريا و همكاران، روان شناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، تهران، سمت، 1375.
35. على مصباح و همكاران، روان شناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، تهران، سمت، 1374.
36. مريم معين الاسلام، روان شناسى زن در نهج البلاغه، تهران، تربيت، 1380.
ديماتئو، ام، روانشناسى سلامت، .
37. مايكل آرگايل، روان شناسى شادى، ترجمه مسعود گوهرى اناركى و همكاران، اصفهان، انتشارات جهاد دانشگاهى، 1383.
38. لپ ايگيناس، روان شناسى عشق ورزيدن، ترجمه كاظم سامى و محمود رياضى، تهران، چاپخش، 1369.
39. مسعود آذربايجانى و همكاران، روان شناسى عمومى، قم، پژوهشكده تحقيقات اسلامى، 1385.
40. كارل گوستاو يونگ، روان شناسى و دين، ترجمه فوثد روحانى، تهران، شركت نشر كتاب هاى جيبى، 1370.
41. نسرين تك زارع و همكاران، روش هاى جلوگيرى از باردارى، تهران، شقايق، 1381.
42. جمال الدين محمد خوانسارى، شرح غررالحكم و دررالكلم، (تأليف تميمى آمدى)، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1373.
43. ابن ابى الحديد، شرح نهج البلاغه، قم، منشورات مكتبة آيه الله العظمى المرعشى النجفى، 1404.
44. صحيفه كامله سجاديه، ترجمه حسين استادولى، قم: الهادى، 1384 ش.
45. باقر ساروخانى، طلاق، پژوهشى در شناخت واقعيت و عوامل آن، تهران، موثسه انتشارات و چاپ، 1372.
46. عبدالواحد الآمدى التميمى، غررالحكم و دررالكلم، موثسه الاعلمى للمطبوعات، بيروت، 1407ه.ق.
47. محمد معين، فرهنگ فارسى، تهران، اميركبير، 1360.
48. احمد دانشگر، فرهنگ فارسى نوين.
49. رضا شجاعيان و همكاران، «ارتباط دعا با سلامت روانى»، فصلنامه انديشه و رفتار، شماره 30، 1381.
50. حميدطاهر نشاط دوست، (تعيين عوامل موثر در شادكامى همسران كاركنان شركت فولاد مباركه)، فصلنامه خانواده پژوهى، شماره 11، 1386.
51. آرتور گايتون، فيزيولوژى پزشكى، ترجمه فرخ شادان، تهران، نشر مهر، 1375.
52. محمدبن يعقوب كلينى، كافى، دارالكتب الاسلاميه، تهران، 1365.
53. حسين محبوبى منش، كتاب زنان، مقاله تغييرات اجتماعى ازدواج، شماره 26، 1383.
54. علاءالدين على متقى هندى، كنز العمال فى سنن الاقوال والافعال، بيروت: موثسه الرساله، 1405ق.
55. نانسى ماير رابينسون، كودك عقب مانده ذهنى، ترجمه فرهاد ماهر، مشهد، آستان قدس رضوى، 1368.
56. فخرالدين طريحى، لغت نامه مجمع البحرين، تهران، مرتضوى، 1365.
57. فضل بن حسن الطبرسى، مجمع البيان فى تفسير القرآن، بيروت، دارالمعرفه، 1408ق.
58. هاپ واكر، ل، «دين به زندگى معنا مى بخشد»، ترجمه اعظم پويا، مجله نقد و نظر، سال هشتم، شماره 1و2، 1382.
59. جان گرى، مردان مريخى، زنان ونوسى، تهران، انتشارات همشهرى، 1376.
60. ميرزا حسين نورى طبرسى، مستدرك الوسائل، قم: مؤسسه آل البيت لاحياء التراث، 1408ه.
61. سيدمصطفى حسينى دشتى، معارف و معاريف، قم، انتشارات دانش، 1376.
62. رضى الدين ابى نصر الحسن بن الفضل طبرسى، مكارم الاخلاق، تهران، دارالكتب الاسلامى، 1376ق.
63. محمدبن على ابن بابويه، من لايحضره الفقيه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1390ق.
جواد فيض، من و كودك من (راهنماى مادران از نظر بهداشت و سلامت خود، تغذيه، رشد و پرورش كودك)، .
سعيد آزرمى سه سارى، ميثاق مقدس (بلوغ، ازدواج و تشكيل خانواده)، تهران: اسپيند، 1379.
64. محمد محمدى رى شهرى، ميزان الحكمه، قم، مكتب الاعلام الاسلامى، 1371.
65. مرتضى مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، تهران: صدرا، 1369.
66. نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها، نقش دين در بهداشت روان، تهران، دفتر نشر معارف، 1382.
67. محسن ماجراجو، نيازها و روابط جنسى و زناشويى، قم، انتشارات عطر ياس، 1385.
68. مياكلم، پاول، پرينگل، نيازهاى كودكان، ترجمه نيره ايجادى و جواد شافعى مقدم، تهران، رشد، 1380.
69. محمدبن حسن حرّ العاملى، وسائل الشيعه، قم: مؤسسه آل البيت لإحياء التراث، 1414.
70. اليزابت فنويك، همه مادران سالم اند اگر...، (راهنماى كامل مراقبت هاى دوران باردارى و نگهدارى از نوزادان) ترجمه امير صادقى بابلان، تهران، نشر دانش، 1385.
71. koenig, h (1998). hand book of religion and mentall health, academic press.
72. hafman, l. the value of childrent to parent, s. new york: bacic books, 1973.
73. mccrae, r and costa, p. peysonality in adulthood. guilford, new york, 2003.
74. argyle, m. the psychology of happiness, routledge taylor and francis group, 2001.
75. monahan. is child lessness related to family stability. american sociolo gical reviw angust 1955.
76. maxwell, j. w and montgomery, j. e. social pressure tward early parenthood. family cooy dinator, 1969.
 

 


پی نوشت :


1. سعيد آزرمى سه سارى، ميثاق مقدس بلوغ، ازدواج و تشكيل خانواده، ص 7، تهران: اسپيند، 1379.

2. قال رسول اللّه: «من تزوج احرز نصف دينه»؛ (الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج 20، ص 17).

3. «من احب ان يلقى اللّه طاهرا مطهّرا فليتعففّ بزوجة»؛ ميرزا حسين نورى طبرسى، مستدرك الوسايل، ج 14، ص 150.

4. «التمزوّج النّائمُ اَفضَلُ عندالله مِنَ الصّائم القائِم العَزَب»؛ مستدرك الوسايل، ج 14، ص 155.

5. «يا معشر الشباب من استطاع منكم الباه فليتزوج فانّه اغضّ للبصر و احصن للفرج»؛ همان، ص 153.

6. «ان الابكار بمنزلة الثمر على الشجر، اذا ادرك ثمارها فلم تجتن افسدته الشمس و كذلك الابكار اذا ادركن ما يدركن النساء، فليس لهنّ دواء الاّ البعولة و الاّ لم يوثن عليهن الفساد لانهنّ بشر»؛ الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج 20، ص 61.

7. «وَأَنكحُوا الْأَيَامَى مِنكمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكمْ وَإِمَائِكمْ إِن يَكونُوا فُقَرَاء يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ»؛ «مردان و زنان بى همسر خود را همسر دهيد، همچنين غلامان و كنيزان صالح و درستكارتان را؛ اگر فقير و تنگدست باشند، خداوند از فضل خود، آنان را بى نياز مى سازد بدرستى كه خداوند گشايش دهنده و آگاه است». نور، آيه 32.

8. «الرزق مع النساء و العيال»؛ (الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج 20، ص 44).

9. «يفتح أبواب السماء «بالرحمة» فى أربع مواضع: عند نزول المطر، و عند نظر الولد فى وجه الوالد وعند فتح باب الكعبة و عند النكاح»؛ مستدرك الوسايل، ج 14، ص 152.

10. «تزوّج والاّ فأنت مِن إخوان الشياطين»؛ همان، ص 155.

11. «لعن الله و أمّنت الملائكة على رجل تأنّث، و أمرأة تذكّرت، و رجل متحصّر»؛ همان، ص 157.

12. روم 30، آيه 21.

13. «ما افاد عبد فائدة خيرا من زوجة صالحه اذا رأها سرّته و اذا غاب عنها حفظته فى نفسها و ماله»؛ الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج 20، ص 39.

14. يقول الله تبارك و تعالى: «إذا أردت أن أعطى عبدى خير الدنيا و الآخرة، جعلت له لساناً ذكراً، و قلباً خاشعاً، و جسداً على البلاء صابراً، و زوجة موثنة تسره إذا نظر إليها، و تحفظه إذا غاب عنها فى نفسها و ماله»؛ مستدرك الوسايل، ج 14، ص 169.

15. «تناكحوا تناسلوا، انّى أباهى بكم الامم فى يوم القيامة»؛ مستدرك الوسايل، ج 14، ص 153.

16. حسين محبوبى منش، كتاب زنان، ص 183.

17. «اكثر اهل النّار العزّاب»؛ (الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج 20، ص 20).

18 1. will durant.

19. على احمد پناهى، مجله معرفت، شماره 104، ص 38.

20. «زَوِّجُوا اَيامَكم فَان الله يُحسِنُ لَهُم فى اخلاقِهِم ويُوَسّعُ لهم فى ارزاقهم ويزيدُهُم فى مرواتِهِم»؛مجلسى، بحارالانوار، ج 100، ص 222.

21. «وَأَنكحُوا الْأَيَامَى مِنكمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكمْ وَإِمَائِكمْ إِن يَكونُوا فُقَرَاء يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ»، نور 24، آيه 32.

22. «الرزق مع النساء و العيال»؛ (الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج 20، ص 44).

23. «زوّجوا اَيامكم فإَّن الله يُحسِنُ لَهم فى اَخلاقِهم و يُوسِّعُ لَهم فى اَرزاقِهم و يَزيدُهم فى مُّروّاتِهِم»؛ مجلسى، بحارالانوار، ج 100، ص 222.

24. ر.ك: ديماتئو، ام، روانشناسى سلامت، ج2، ص 534-525.

25. «وَ مِنْ آيَاتِهِ أََنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أََنفُسِكُمْ أََزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً»؛ روم 30، آيه 21.

26. «هو الّذى خلقكم من نفس واحدة و جعل منها زوجها ليسكن اليها»؛ اعراف 7، آيه 189.

27. «الزوجة الموافقة إحدى الراحتين»؛ غررالحكم، 9282.

28. «وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً؛ و مهر زنان را به طور كامل به عنوان يك بدهى يا يك عطيه به آنها بپردازيد». نساء (4)، آيه 4.

29. «تياسَرُوا فى الصِّداقِ فإنَّ الرَجُلَ لَيعطِى المَرأة حَتَّى يبقى ذلك فى نفسه عَليها حَسبكةُ»؛ كنزالعمّال، 44731.

30. «إنّ مِن يمنِ المرأة تيسيرُ خِطبَتِها و تَيسير صِداقِها و تَيسير رَحِمِها»؛ ميزان، 7845؛ كنزالعمّال، 44721

31. مائده 5، آيه 5.

32. نساء 4، آيه 25.

33. ر.ك: زيمون، مفاهيم و تئورى كليدى در خانواده درمانى، ص 37 و 289.

34. عامّه مردم تعبير دوران نامزدى را براى فاصله زمانى عقد دائم تا عروسى به كار مى برند؛ در حالى كه در حقوق مدنى ايران، نامزدى زمانى است كه مرد از زنى خواستگارى مى كند تا بعد با او ازدواج كند و زن موافقت مى كند.

35. شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه، ج21، ص 515.

36. كلينى، كافى، ج1، ص 52.

37. الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج 20، ص 191.

38. مجلسى، بحارالانوار، ج 100، ص 275.

39. «انَّ مِن سنن المرسلين الاطعام عند التزويج»؛ همان، ص 277.

40. ترجمه ميزان الحكمه، ج 5، ص 2273، ح 7921؛ كافى، ج 5، ص 368، ح 4.

41. ترجمه ميزان الحكمه، ج 5، ص 2272، ح 7919.

42. «زفّوا عرائِسَكم ليلاً»؛ مستدرك الوسايل، ج 14، ص 195.

43. «مِنَ السنة التزويج بالليل لانّ الله جعل الليل سكناً و النساء انّما هُنَّ سَكنٌ»؛ همان، ص 196.

44. «زفّوا عرائسكم ليلاً و أطعموا ضحى»؛ الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج20، ص91.

45. «اِنّ هذه القلوب تملُّ كما تَملُّ الأبدان فابتغوا لها طرائفَ الحكمة»؛ نهج البلاغه، ترجمه فيض الاسلام، ص 1176، قصار 188.

46. بحارالانوار، ج 43، ص 131؛ فروغ ولايت، جعفر سبحانى، ص 99.

47. محسن ماجراجو، نيازها و روابط جنسى و زناشويى، ص 177.

48. «اذا جامع احدكم فليقل بسم الله و بالله اللهم جنبى الشيطان و جنب الشيطان و جنب الشيطان ما رزقتنى»؛ كلينى، كافى، ج 5، ص 503.

49. «اللَّهُمَّ بَاَمانَتِكَ اَخَذْتُها وَ بِكَلِماتِكَ اسْتَحْلَلْتُها فَاِنْ قَضَيتَ لِى مِنْها وَلَداً فَاجْعَلْهُ مُبارَكاً تَقِياً مِنْ شيعَةِ آلِ مُحَمّدٍ وَ لا تَجْعَلْ لِلشَّيطانِ فِيهِ شِرْكَاً وَ لا نَصِيباً»؛ (كلينى، كافى، ج5، ص 500.

50. محمد رى شهرى، ميزان الحكمه، ج14، ح21912.

51. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج10، ص280.

52. «اللَّهُمَّ ارْزُقْنِى إِلْفَهَا وَ وُدَّهَا وَ رِضَاهَا وَ أَرْضِنِى بِهَا وَ اجْمَعْ بَيْنَنَا بِأَحْسَنِ اجْتِمَاعٍ وَ آنَسِ...»؛ الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج 7، باب 81.

53. الحر العاملى، وسائل الشيعه، ج20، ص138.

54. مستدرك الوسايل، ج14، ص244.

55. كلينى، كافى، ج5، ص569.

56. «فاعلمه فانّه ابقى للمودّة و خيرٌ فى الاُلفة؛ الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج12، ص54.

57. همان، ص119.

58. «كل لهو الموثن باطل الاّ فى ثلاث: فى تأديبه الفرس، و رمية عن القوس و ملاعبة امرأته فانّهنّ حقّ»؛ همان.

59. مستدرك الوسائل، ج14، ص221.

60. الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج20، ص117.

61. «إذا اراد أحدكُمْ أنْ يأتى زوجته فلا يعجلها فإنَّ للنساءِ حوائج»؛ (همان، ص118).

62. الحر العاملى، وسائل الشيعه، ج20، ص120.

63. الحر العاملى، وسائل الشيعه، ص110، ح 25202.

64. همان، ص118.

65. «اتّقوا الكلام عند ملتقى الختانين فانّه يورث الخرس»؛ همان، ص123.

66. قال الصادق عليه السلام: «نهى رسول الله صلى الله عليه و آله أن يكثر الكلام عند المجامعة»؛ همان.

67. يوسف غلامى، بى ميلى جنسى در بانوان، ص69؛ جعفريه صادقى، دانستنى هاى لازم جنسى و زناشويى، ص80.

68. مستدرك الوسائل، ج 14،ص 154.

69. وسائل الشيعه، ج2، ص 179.

70. «السّواك مطهّرة للفم و مرضاة للرّب»؛ كلينى، كافى، ج6، ص495.

71. «لكلّ شى ء طهور و طهور الفم السّواك»؛ مجلسى، بحارالانوار، ج73، ص140.

72. «فى السّواك اثْنتا عشرة خصلةً هو من السّنة و مطهرة للفم و مجلاة للبصر و يرضى الربّ و يذهبُ بالبلغم و يزيد فى الحفظ و يبيض الاسنان و يضاعف الحسنات و يذهب بِالحَفْرِ و يشدّ اللثّة و يشهّى الطّعام و تفرح به الملائكة»؛ كلينى، كافى، ج6، ص495.

73. «صلاة ركعتين بسواك افضل من سبعين ركعة بغير سواك»؛ الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج2، ص19.

74. محسن ماجراجو، نيازها و روابط جنسى و زناشويى، ص292.

75. «ثلاثة يهد من البدن: دخول الحمام على البطنة و الغشيان على الإمتلاء و نكاح العجانيز»؛ (الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج20، ص255).

76. جعفريه صادقى، دانستنى هاى لازم جنسى و زناشويى، ص42.

77. «لاتجامع امرأتك من قيام فانّ ذلك من فعل الحمير»؛ الحرالعاملى، وسايل الشيعه، ج2، ص253.

78. على اسلامى نسب، درمان هاى جنسى، ص141.

79. على حسين زاده، همسران سازگار، ص325.

80. همسران سازگار، ص316.

81. همان، ص317.

82. «لاتُجامعْ اِمَراَتَكَ بشَهوَةِ اِمراَةِ غيركَ»؛ الحرالعاملى، وسايل الشيعه، ج20، ص252.

83. همسران سازگار، ص320.

84. امام خمينى، آيت اللّه نورى و آيت اللّه فاضل، تعليقات على العروة، ج دوم، النكاح، الفصل الاول، م 1؛ آيت اللّه صافى، توضيح المسائل مراجع، م 450: آيت اللّه خامنه اى، استفتاء، س 419؛ آيت اللّه مكارم، تعليقات على العروة، احكام الحيض، السابع و دفتر معظم له.

85. توضيح المسائل مراجع، ج 1، م 450.

86. استفتاءات، س 1463؛ منهاج الصالحين، ج 1، م 228؛ آيت اللّه وحيد، منهاج الصالحين، ج 2، م 822.

87. مجلسى، بحارالانوار، ج100، ص244.

88. «ولا تعطى شيئاً إلا باذنه فإن فَعَلت فعليها الوزر»؛ الحر العاملى، همان، ج20، ص159.

89. «و لا تصدق مِن بيتهِ اِلا باذنه»؛ همان، ص158.

90. «و لاتصوم تطوعاً اِلا بإذنِهِ»؛ همان.

91. مجمع البحرين، ج 3، ص 102.

92. ر.ك: چهل حديث، امام خمينىره، ص 511ـ510، موثسه تنظيم و نشر آثار حضرت امام، 1371؛ لغت نامه دهخدا، ماده عفت.

93. «الصَّبرُ عَلَى الشهوة عِفَّةُ؛ جمال الدين محمد خوانسارى، شرح غررالحكم و دررالكلم، ج2، ص82، ح1927.

94. «المراة الصالحة احد الكاسبين»؛ بحارالانوار، ج 100، ص 238.

95. «اَيُّما امْرَأةٍ هَجَرَتْ زَوجَها وَهِيَ ظالِمَةٌ حُشِرَتْ يَوْمَ القيامَةِ مَعَ فِرْعَوْنَ وهامانَ وَ قارُونَ في الدّركِ الأسْفَلِ مِنَ النّارِ اِلاّ أنْ تَتُوبَ و تَرْجِعَ» رضى الدين طبرسى، مكارم الاخلاق، ص 202.

96. همان، ص 202.

97. «اَلْعَفافُ يَصُونُ النَّفْسَ وَ يُنَزِّهُها عَنِ الدَّنايا»؛ شرح غررالحكم، ج 2، ص 106.

98. «عَفُّوا عَنْ نِساءِ النّاسِ تَعُفَّ نِسوثكُمْ»؛ بحارالانوار، ج 71، ص 270.

99. «ثَمَرَةُ الْعِفَّةِ الصِّيانَةُ»؛ شرح غررالحكم، ج 3، ص 323.

100. «لَمْ يَتَحَلَّ بِالْعِفَّةِ مَنِ اشْتَهى ما لا يَجِدُ»؛ همان، ج 5، ص 98.

101. مجمع البيان، واژه غيرت.

102. ميزان الحكمه، ح 15263.

103. «قَدْرُ الرَّجُلِ عَلى قَدْرِ هِمَّتِهِ... وَ عِفَّتُهُ عَلى قَدْرِ غَيْرَتِهِ»؛ نهج البلاغه، حكمت 44، ص 1110.

104. وسائل الشيعه، ج 14، ص 118.

105. وسائل الشيعه، ج 14، ص 183.

106. شرح غررالحكم، ج 1، ص 366.

107. شرح غررالحكم، ج 4، ص 312.

108. قال رسول الله صلى الله عليه و آله: «الحياء حياءان، حياء عقل و حياء حمق»؛ «حيا دو قسم است: يكى عاقلانه و ديگرى احمقانه». محمد باقر مجلسى، بحار الأنوار، ج74، ص156.

109. همان.

110. سيد جواد مصطفوى، بهشت خانواده، ج1، ص60.

111. همان، ص1356.

112. محمد، محمدى رى شهرى، ترجمه ميزان الحكمة، ج3، ص1352.

113. همان، ص1356.

114. همان، ص1356.

115. نساء 4، آيه 34.

116. تفسير نمونه، ج 3، ص 369 به بعد.

117. وسائل الشيعه، ج 15، ص 251).

118. تحريم 66، آيه 6.

119. سيدمصطفى محقق داماد، حقوق خانواده، ص290.

120. همان.

121. وسائل الشيعه، ج 15، ص 249.

122. «من قتل دون عياله فهو شهيد»؛ وسائل الشيعه، ج 15، ص 120.

123. مستدرك الوسايل، ج 14، ص 252.

124. الحرالعاملى، وسايل الشيعه، ج 20، ص 23.

125. مستدرك الوسايل، ج 13، ص 207.

126. سيدمصطفى حسينى دشتى، معارف و معاريف، ج 9، ص 237.

127. وسايل الشيعه، ج 20، ص 169.

128. مجلسى، بحارالانوار، ج 103، ص 247.

129. بحارالانوار، ج 101، ص 132.

130. «والذى نفسُ محمد بيده، لا تدخلوا الجنّة حتى توثنوا، ولا توثنوا حتى تحابوا، أو لا أُنبئكم بشى ءٍ إِذا فعلتموه تحاببتم؟ أفشوا السلام بينكم»، كنزالعمال، ج 3، ص 462.

131. جمال الدين محمد خوانسارى، شرح غرر الحكم، ج 4، ص 329، ح6231.

132. جمال الدين محمد خوانسارى، شرح غررالحكم و دررالكلم، ج 3، ص 384، ح 4815.

133. همان، ج 4، ص 121، ح 5520.

134. «حَقُّ الرَّجُلِ عَلَى المَرْأةِ اِنارَةُ السِّراج وَ إصْلاحُ الطَّعام وَ أنْ تَسْتَقْبِلَهُ عِندَ بابِ بَيتِها فَتُرَحِّبَ...»، مستدرك الوسايل، ج 14، ص 254.

135. «إنَّ لى زوجة إذا دَخَلْتُ تلَّقْتَنى، وإذا خرجتُ شيعتنى، وإذا رأتنى مهموماً قالَتْ لى: ما يهمّك، إنْ كنْتَ تهتّم لرزقك فقد تكفّل لك به غيرك، وإنْ كنْتَ تهتّم بأمر آخرتك فزادك الله همّاً، فقال رسول الله صلى الله عليه و آله: اِنَّ الله عمّالاً وهذه مِن عمّالِهِ، لها نصف أجر»؛ الحرالعاملى، وسايل الشيعه، ج 20، ص 32.

136. مسعود آذربايجانى و همكاران، روان شناسى اجتماعى با نگرش به منابع اسلامى، ص 240.

137. مجلسى، بحارالانوار، ج 68، ص 44.

138. همان، ج 100، ص 239.

139. قانون تقويت در شرطى سازى كنشگر.

140. حسن ملكى، چگونه با تفاهم زندگى كنيم، ص 26.

141 1. carl rogers.

142. حسن ملكى، چگونه با تفاهم زندگى كنيم، ص 26.

143. جان گرى، مردان مريخى، زنان ونوسى، ص 179.

144. مجتبى حيدرى، ديندارى و رضامندى خانوادگى، ص192و202.

145 1. hunt.

146. همان، ص34.

147. بقره 2، آيه 156.

148. فتح 48، آيه 4.

149. انعام 6، آيه 162.

150. حديد 57، آيه 4.

151. نساء، آيه 40؛ يونس، آيه 44؛ توبه، آيه 70 و آيات بسيار ديگر.

152. كهف 18، آيه 30.

153. ديمائتو، روان شناسى سلامت، ج2، ص757.

154. همان، ص225.

155. كارل گوستاو يونگ، روان شناسى و دين، صص 174و 85،13،12.

156. واكر هاپ، «دين به زندگى معنا مى بخشد»، ترجمه اعظم پويا، مجله نقد و نظر، سال هشتم، ش1و2، ص 141.

157. زخرف 43، آيه 70ـ72.

158. بحارالانوار، ج100، ص253.

159. ديلمى، ارشاد القلوب، ج1، ص175.

160 1. jerrigan.

161 2. nack.

162. ديويد فونتانا، روان شناسى دين و معنويت، ص356.

163. همان، ص343.

164. جمعى از نويسندگان، خانواده و نماز، ص 50و 51.

165. مجلسى، بحارالانوار، ج 68، ص 44.

166 1. miller.

167 2. maltby.

168. رضا شجاعيان و همكاران، ارتباط دعا با سلامت روانى...، مجله انديشه و رفتار، شماره 30، ص34.

169. نقش دين در بهداشت روانى، ج1، ص249ـ251.

170. مجلسى، بحارالانوار، ج 93، ص 292.

171. مجتبى حيدرى، ديندارى و رضامندى خانوادگى، ص 103.

172. مستدرك الوسايل، ج 14، ص 252.

173. الحرالعاملى، وسايل الشيعه، ج 20، ص 23.

174. ميزان الحكمه ج 5، ص 105، ح 8108.

175. توبه 9، آيه 24.

176 1. koenig hand book of religion and mental health pp. 492 - 382.

177. مجلسى، بحارالانوار، ج 75، ص 237.

178 1. sabini j social psychology p. 593.

179. آستانه تحريك مردان پايين تر است و همچنين قدرت بينايى مردان بهتر است و در مقابل قوه شنوايى زنان قوى تر و به محرك هاى شنوايى و لمسى حساس ترند. ناصر بى ريا، روان شناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، ج2، ص1029.

180. «فإذا أتى احدكم أهله فليكن بينهما ملاعبة فانّه اطيب لأمر»؛ همان و روايت ديگرى در همين باب وجود دارد كه مضمون همين روايات را دارد.

181. مريم معين الاسلام، روان شناسى زن، ص76.

182. مرتضى مطهرى، نظام حقوق زن در اسلام، ص223.

183. ابراهام اسپرلينك، روان شناسى، ص89.

184. «اصبحت صائماً؟ فقال: لا. قال: فاطعمت مسكيناً ؟ قال: لا. فارجع الى اهلك فاصبهم فانّه منك عليهم صدقه»؛ كلينى، كافى، ج 5، ص 495.

185. كافى، ج 5، ص 567؛ وسايل، ج 20، ص 243.

186. همان، ص 155.

187. «يامعشر الشباب من استطاع منكم الباه فليتزوج فانّه اغضّ للبصر و احصن للفرج»؛ همان، ص 153.

188. «وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكمْ مِنْ أَنْفُسِكمْ أَزْواجاً لِتَسْكنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً»؛ «از آياتو نشانه هاى خداوندى اين است كه براى شما از جنس خودتان جفتى بيافريد، كه در كنار او آرامش يابيد، و ميان شما عشق و محبت و مهربانى قرار داد». روم (30، آيه 21).

189. حسين بستان، اسلام و جامعه شناسى خانواده، ص182.

190. جعفر جديدى، بررسى رابطه رضامندى زناشويى براساس معيارهاى دينى با ثبات هيجانى، پايان نامه كارشناسى ارشد، ص72.

191. همان.

192. همان، ص74.

193. همان، ص77.

194. مسعود آذربايجانى و همكاران، روان شناسى عمومى، ص222.

195. جعفر جديدى، بررسى رابطه رضامندى زناشويى براساس معيارهاى دينى با ثبات هيجانى، پايان نامه كارشناسى ارشد، ص 1213.

196. همان، ص 13.

197 1. bloom asher and white.

198. همان.

199 2. ingle hart.

200 3. wood.

201. مايكل آرگايل، روان شناسى شادى، ترجمه مسعود گوهرى اناركى و همكاران، ص 129.

202. همان، ص128.

203. همان، ص1516.

204. الحرالعاملى، وسايل الشيعه، ج20، ص167.

205. «فدارها على كل حال و أحسن الصحبة لما ليصفوا عيشك»؛ همان، ص169.

206. «العبد كلّما ازداد النساء حبّاً ازداد فى الايمان فضلاً»؛ همان، ص24.

207. «عليها ان تطيب باطيب طيبها و تلبس احسن ثيابها و تزين باحسن زينتها و تعرض نفسها عليه غدوة و عشية»؛ كلينى، فروع كافى، ج5، ص508.

208. همان.

209. الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج20، ص29.

210. جين ريدلى، تفاوت هاى جنسى زن و مرد، ص2425.

211. مسعود آذربايجانى و همكاران، روان شناسى اجتماعى، ص250.

212. محسن ماجراجو، نيازها و روابط جنسى و زناشويى، ص154ـ153.

213. محسن ملااحمدى، ازدواج و تربيت انسان قبل از تولد، ص96ـ94.

214. همان.

215. نساء 4، آيه 19.

216. لينكن رزمارى، از ناتوانى تا لذت جنسى، ترجمه فرشاد نجفى پور، ص64.

217. على اسلامى نسب، درمان هاى جنسى، ص66.

218. محمدرضا تقدمى، خستگى جنسى، ص131.

219. لينكلن رزمارى، از ناتوانى جنسى تا لذت جنسى، ترجمه فرشاد نجفى پور، ص145.

220. محمدرضا تقدمى، خستگى جنسى، ص120.

221 1. (low dose) ld.

222. نسرين تك زارع و همكاران، روش هاى جلوگيرى از باردارى، ص129-125 ؛ حسين محموديان، دانش خانواده، ص172-168.

223. مثلاً اگر كروموزوم مردانه وجود داشته باشد.

224. آرتورگايتون، فيزيولوژى پزشكى، ج2، ص1514.

225. جواد فيض، من و كودك من (راهنماى مادران از نظر بهداشت و سلامت خود، تغذيه، رشد و پرورش كودك)، ص 178.

226. «الولد الصالح ريحانة من ريحان الجنّه»؛ مستدرك الوسايل، ج15، ص113.

227. «يا ابن عباس بيتٌ لاصبيان فيه لابركة فيه»؛ كنزالعمال، ج16، ص281.

228. «نعم الشى ء الولد، ان عاش فدعاء حاضر، و إن مات فشفيع سابق»؛ همان، ص112.

2291. maxwell j. w and montgomery j. e. social pressure tward early parenthood. family coordinator1969 vol;18 ;p;340-344.

2302. parents emotional expressivity.

231. لپ، ايگنياس، روان شناسى عشق ورزيدن، ترجمه كاظم سامى و محمود رياضى، ص 174-169.

2321. argyle m. the psychology of happiness routledge taylor and francis group 2001 p: 28.

233. مجلسى، بحارالانوار، ج43، ص5؛ ج 36، ص 255.

234. طبرسى، مستدرك الوسايل، ج 15، ص 171.

235. مجلسى، بحارالانوار، ج 42، ص 285.

236. الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج21، ص483.

237. محمدحسين فرجاد، آسيب شناسى اجتماعى ستيزه هاى خانواده و طلاق، ص143.

2381. monahan. is childlessness related to family stability. american sociological review august 1955 p;654-644.

239. باقر ساروخانى، طلاق، پژوهشى در شناخت واقعيت و عوامل آن، ص 67-71.

240. «الولد كبد الموثن»؛ مستدرك الوسايل، ج15، ص112.

241. «الولد الصالح ريحانة من ريحان الجنة»؛ همان، ص113.

242. «قبّلوا اَولادكُمْ فانّ لكُم بكلّ قبلَةٍ دَرَجَةً فِى الجنة»؛ طبرسى، مكارم الاخلاق، ص220.

243 1. self concept.

244 2. 260. law self esteem.

245. قال رسول اللّه: «ان لكل شجرة ثمرة وثمره القلب الولد»؛ كنزالعمال، ج16، ص457.

246. «فتعلم انَّه منك و مضاف اليك»؛ صحيفه سجاديه، دعاى 25.

247. «الولد الصالح ريحان من رياحين الجنه»؛ مجلسى، بحارالانوار، ج 10، ص 368.

248 1. socialization.

2491. hafman l. the value of children to parent s. new york : basic books 1973 p: 19-76.

2501. haan.

2512. millsap.

2523. hartka

2534. mccrae r and costa p. personanity in adulthood. guilford new york 20003 p: 10.

254. «وَقَضى رَبُّكَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِيّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً»؛ «خداوند لازم كرده تا فقط او را اطاعت كنيد و به والدين نيكى نماييد»، اسراء (17، آيه 23)؛ قال رسول اللّه: «رضى الله فى رضى الوالدين وسخطه فى سخطهما»؛ «رضايت خداوند در رضايت والدين است و غضب خداوند در غضب آنها»، مستدرك الوسايل، ج2، ص627.

255. براگا، جوزف، براگا، لورى، با كودكان خود رشد كنيد، ص 16-25.

256. قال ابن ابى ليلى للصّادق: «أى شى ء أحلى ممّا خلق الله عزّ و جلّ فقال الولد الشباب فقال ايّ شيء امرُ مِمّا خلق الله عزوجلّ قال فَقْدُهُ»، ابن بابويه، من لا يحضره الفقيه، ج 1، ص 188.

257. در آيات و روايات، ازدواج و فرزندآورى عامل و زمينه بى نيازى و بركت در خانواده معرفى شده است: قال رسول الله: «اتخذوا الاهل فانه ارزق لكم»؛ «خانواده دار شويد كه باعث رزق و روزى شما مى شود»، وسايل الشيعه، ج 20، ص 43؛ «الرزق مع النساء والعيال»؛ «رزق و روزى به خاطر خانواده و فرزندان است»، همان، ص 44. در اين روايت واژگان «اهل» و «عيال» شامل فرزندان نيز مى شود.

258. قال رسول اللّه: «بيت لا صبيان لا بركة فيه»؛ «خانه اى كه بچه ندارد، بركت ندارد»؛ كنزالعمال، ج16، ص274.

259. احمد دانشگر، فرهنگ فارسى نوين، ص 126؛ معين، فرهنگ فارسى، ذيل واژه بركت.

260. على مصباح و همكاران، روانشناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، ج1، ص298.

261. رابينسون، كودك عقب مانده، ص190.

262. مياكلم پرينگل، نيازهاى كودكان، ص251-250.

263. پاول هنرى ماسن و همكاران، رشد و شخصيت كودك، ص180-175.

264. پاول هنرى ماسن، رشد و شخصيت كودك، ص74.

265. پاول اس، كاپلان، روان شناسى رشد سفر پرماجراى كودك، ص231ـ232.

266. «إِذَا وَقَعَ الْوَلَدُ فِى جَوْفِ أُمِّهِ صَارَ وَجْهُهُ قِبَلَ ظَهْرِ أُمِّه. . . و يَدَاهُ عَلَى وَجْنَتَيْهِ وَ ذَقَنُهُ عَلَى رُكْبَتَيْهِ كَهَيْئَةِ الْحَزِينِ الْمَهْمُومِ فَهُوَ كَالْمَصْرُور.. . يَغْتَذِى مِنْ طَعَامِ أُمِّهِ وَشَرَابِهَا»، مجلسى، بحارالانوار، ج57، ص352.

267. اليزابت فنويك، همه مادران سالمند اگر...، ص46ـ50.

268. «أَطْعِمُوا الْمَرْأَةَ فِى شَهْرِهَا الَّذِى تَلِدُ فِيهِ التَّمْرَ فَإِنَّ وَلَدَهَا يَكُونُ حَلِيماً نَقِيّاً»، مستدرك الوسايل، ج16، ص384.

269. قال رسول الله صلى الله عليه و آله: «كُلُوا السَّفَرْجَل... فانّه يُحَسِّنُ أولادكم... وَفِى رِوَايَةٍ قال يُحَسِّنُ أَخْلاقَ أَوْلادِكُمْ» مستدرك الوسايل، ج16، ص401. و قال الرضا عليه السلام: «عَلَيْكُمْ بِالسَّفَرْجَلِ فَإِنَّهُ يَزِيدُ فِى الْعَقْلِ» (همان، ص402).

270. «مَا مِنِ امْرَأَةٍ حَامِلَةٍ أَكَلَتْ الْبِطِّيخَ لا يَكُونُ مَوْلُودُهَا إِلا حَسَنَ الْوَجْهِ وَالْخُلُقِ» همان، ج15، ص214.

271. قال الصادق: «لِكُلِّ شَيْ ءٍ حِلْيَةٌ وَ حِلْيَةُ الْخِوَانِ الْبَقْل» مستدرك الوسايل، ج16، ص414. قال الصادق: «اللَّبَنُ مِنْ طَعَامِ الْمُرْسَلِينَ» (مجلسى، بحارالانوار، ج63، ص101). قال الصادق: «تكثير الصلوات على النبى والسواك وشرب العسل واكل الكندر مع السكر... يورث الحفظ ويشغى من كثير الأمراض»، همان، ج73، ص320. قال رسول الله: «أَطْعِمُوا حَبَالاَكُمُ اللُّبَانَ فَإِنَّ الصَّبِيَّ إِذَا غُذِّيَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ بِاللُّبَانِ اشْتَدَّ قَلْبُهُ وَ زِيدَ فِي عَقْلِهِ فَإِنْ يَكُ ذَكَراً كَانَ شُجَاعاً وَ إِنْ وُلِدَتْ أُنْثَى عَظُمَتْ عَجِيزَتُهَا فَتَحْظَى بِذَلِكَ عِنْدَ زَوْجِهَا»، (كلينى، كافى، ج6، ص23).

272. براى آگاهى و مطالعه بيشتر ر.ك: همه مادران سالم اند اگر... راهنماى كامل مراقبت هاى دوران باردارى و نگهدارى نوزاد، اليزابت فنويك، ترجمه امير صادقى، تهران نشر دانش، 1385.

273 1. acetyl choline.

274 2. epinephrine.

275. پاول هنرى ماسن، رشد و شخصيت كودك، ص81ـ82.

276. كام شكافته يعنى شكافتگى مادرزادى در سقف دهان و تنگى باب المعده يعنى تنگ شدن خروجى معده نوزاد.

277. لورا اى، برك، روان شناسى رشد، ج1، ص137ـ138.

278. رضا نورى، روان شناسى تربيتى، ص71.

279. لورا اى، برك، روان شناسى رشد، ص130ـ131.

280. پاول اس، كاپلان، روان شناسى رشد، ص224.

281. همان، ص221.

282. جواد فيض، من و كودك من (راهنماى مادران از نظر بهداشت و سلامت خود، تغذيه، رشد و پرورش كودك)، ص 8.

283. جيمز ويلفريد، روان شناسى رشد، ترجمه حمزه گنجى، ص133.

284. همان، ص128؛ ناصر بى ريا و همكاران، روان شناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، ج2، ص779ـ780).

285. سوسن سيف و همكاران، روان شناسى رشد1، ص193ـ194.

286. «من سَرّ موثناً فقد سرَّنى و من سرنى فقد سرّ الله»؛ وسايل الشيعة، ج 16، ص 349.

287. لقمان 31، آيه 19.

288. قال رسول الله صلى الله عليه و آله: «ثلاث يصفين ودّ المرء لأخيه المسلم: يَلقاهُ بالبشر إذا لقيه ويوسّع له فى المجلس إذا جلس إليه ويدعوه بأحبّ الاسماء اليه»؛ «سه چيز باعث دوستى بيشتر و خالص تر مى گردد: خوش رويى در برخوردها، جا دادن در مجلس و به زيباترين نام، او را صدا زدن». كلينى، اصول كافى، ج2، ص643.

289. «لاَ يَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن يَكُونُوا خَيْرًا مِّنْهُمْ وَ لاَ نِسَاء مِّن نِّسَاء»؛ «هيچ فردى نبايد ديگرى را استهزا كند، چه بسا ممكن است مسخره شونده بهتر از مسخره كننده باشد و نبايد هيچ زنى، زنِ ديگر را مسخره نمايد». حجرات(49، آيه 11).

290. «وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ»؛ «كسانى كه از حرف هاى باطل و زشت پرهيز مى كنند»؛ موثنون (23، آيه 3).

291. قال على عليه السلام: «ألمودّةُ تُعاطفُ القلوبَ فى إئتلاف الارواح»؛ «محبت و خوشرويى باعث پيوند دل ها شده و انسان ها را به همديگر متمايل و علاقه مند مى كند». آمدى، غررالحكم، ص 92.

292. قال رسول الله صلى الله عليه و آله: «يقول الله تبارك و تعالى: إذا أردْت أن أُعطى عبدى خير الدنيا والآخرة،... جعلتُ له زوجة موثنة تسره إذا نظر اليها»؛ «وقتى خداوند بخواهد به كسى خير دنيا و آخرت دهد، همسرى به او عطا مى كند كه وقتى نگاهش مى كند شادمان شود». مستدرك، ج 14، ص 169.

293. قال على: «البشاشة حبالة المودّة»؛ «گشاده رويى و خنده باعث دوستى مى گردد»، علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 74، ص 167.

294. «البشر يونس الرفاق»؛ «خنده و گشاده رويى باعث انس و الفت است»؛ (آمدى، شرح غررالحكم، ج 1، ص 191).

295. «الهدية تورث المودّة وتجدد الاخوّه وتذهب الضغينه»؛ علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 77، ص 166.

296. دوروتى كارنگى، آيين همسردارى، ص 55.

297. قال على عليه السلام: «حسن الخلق يورث المحبة ويوثد المودة»؛ «حسن خلق باعث محبت و مودت مى گردد» آمدى، غررالحكم، ص 254.

298. «ثمرة التواضع المحبة»؛ (خوانسارى، شرح غرر الحكم، ج 5، ص 285).

299. تفريح، شامل آن دسته از فعاليت هايى است كه افراد در وقت آزاد انجام مى دهند و بيشتر به جهت ايجاد نشاط، رفع خستگى، تجديد قوا و سرگرمى انجام مى شود.

300. محمدمهدى اصفهانى، آيين تندرستى، ص 141.

301. «النشرة فى عشرة أشياء، المشى، والركوب والارتماس فى الماء...»، الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج 2، ص 11، ح 24.

302. «صلة الارحام تُحسّنُ الخلق و تُسمّع الكفّ وتطيّبُ النّفس»، كلينى، كافى، ج 2، ص 151.

303. «قطيعة الرحم تورث الهمّ»؛ (مجلسى، بحارالانوار، ج 51، ص 263، باب اخبار المعمرين).

304 1. ruch.

305 2. carrell.

306. مايكل آرگايل، روان شناسى شادى، ص 94.

307. همان.

308. «ما من موثن إلا وفيه دعابةٌ قلتُ وما الدعابة؟ قال المزاح»؛ علامه مجلسى، بحارالانوار، ج 73، ص 60.

309. قال رسول الله: «ستة من المروة... حُسن الخلق والمزاح فى غير المعاصى»؛ همان، ج 71، ص 275.

310. براى مطالعه بيشتر درباره رنگ ها ر.ك: آيين بهزيستى در اسلام، رنگ پوشاك ج 2، ص 40 به بعد، احمد صبورى اردوبادى، دفتر نشر فرهنگ اسلام، قم، 1367؛ روان شناسى رنگ ها، ماكس لوشر، انتشارات درسا، 1374.

311. مايكل آرگايل، روان شناسى شادى، ص 258 به بعد.

312. حميدطاهر نشاط دوست و همكاران، تعيين عوامل موثر در شادكامى همسران كاركنان شركت فولاد مباركه، فصلنامه خانواده پژوهى، شماره 11، ص 670 به بعد.

313. روم 30، آيه 21.

314. نهج البلاغه، قصار21.

315. «ثَلَاثٌ مِنَ النِّسَاءِ يَرْفَعُ اللَّهُ عَنْهُنَّ عَذَابَ الْقَبْرِ وَ يَكُونُ مَحْشَرُهُنَّ مَعَ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدٍ ص امْرَأَةٌصَبَرَتْ عَلَى غَيْرَةِ زَوْجِهَا وَ امْرَأَةٌ صَبَرَتْ عَلَى سُوءِ خُلُقِ زَوْجِهَا؛ وسائل الشيعه، ج 21، ص 285.

316. «شِدَّةُ الْغَضَبِ تُغَيِّرُ الْمَنْطِقَ وَ تَقْطَعُ مَادَّةَ الْحُجَّةِ وَ تُفَرِّقُ الْفَهْمَ؛ بحارالأنوار، ج 68، ص 428.

317. رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله: الغَضَبُ جَمرَةٌ مِن الشيطانِ؛ ميزان الحكمه، ص 421.

318. الإمامُ عَلِىٌّ عليه السلام: الصَّبرُ عَنِ الشَّهوَةِ عِفَّةٌ، و عَنِ الغَضَبِ نَجدَةٌ؛ ميزان الحكمه، ص 444.

319. اكرموا اولادكم ،احسنوا آدابكم يغفر لكم. وسايل الشيعه، ج21، ص 471.

320. قال رسول الله صلى الله عليه و آله: رحم الله من اعان ولده على بِرِّه. قال: قلت: كيف يعينه على بِرِّه؟ قال: يقبل ميسوره و يتجاوز عن معسوره و لا يرهقه و لا يخرق به.) الحر العاملى، وسايل الشيعه، ج21، ص481).

321. جمعى از محققان، روانشناسى رشد با نگرش به منابع اسلامى، ج 2، ص874-870.

322. كلينى، كافى، ج6، ص 18.

323. همان، ص 48.

324. همان، ص 19.

325. وسايل الشيعه، ج6، ص380ـ385؛ بحارالانوار، ج103، باب كسب حلال.

326. همان، ص363ـ361، باب استحباب طلب البنات واكرامهنّ (در گذشته، به دليل آنكه فرزندان پسر پشتوانه اقتصادى خانواده و اقتدار پدران به حساب مى آمدند، تمايل به فرزند پسر بيشتر بود؛ از اين رو توصيه هاى اسلام براى ايجاد انگيزه نگه دارى دختران و مقابله با رسم جاهلى دختركشى بيشتر ديده مى شود).

327. همان، ص367ـ368، باب زيادة الرفة على البنات.

328. همان، ص388ـ390، باب استحباب تسميه الولد باسم حسن.

329. همان، ص474ـ478، باب استحباب تعليم الصبى الكتابه والقرآن... و باب استحباب تعليم الاولاد فى صغرهم الحديث...

330. همان، ص481، ح27644 و 27645.

331. بحارالانوار، ج43، ص256؛ مستدرك الوسايل، ج15، ص143، قال رسول الله صلى الله عليه و آله: «إِذَا كَانَ يَوْمُ سَابِعِهِ فَاذْبَحْ مِنْهُ كَبْشا»؛ «در روز هفتم براى نوزاد گوسفندى قوچى ذبح كن».

332. وسايل الشيعه، ج15، ص237، باب 11، ح1، عن محمدبن مسلم عن ابى عبدالله قال: «قُلت له: من يلزم الرَّجُلَ مِنْ قَرَابَتِهِ مِمَّنْ يُنْفِقُ عَلَيْهِ قَالَ الْوَالِدَانِ وَ الْوَلَدُ وَ الزَّوْجَة»؛ «محمدبن مسلم مى گويد: از امام صادق پرسيدم واجب النفقه مرد چه كسانى هستند، فرمود: والدين، فرزندان و همسر» همان.

333. از منظر شرعى و قانونى بر مرد لازم و واجب است تا براى همسر خود مسكن و محل زندگى چه به صورت ملكى و چه به صورت اجاره اى تهيه نمايد. اختيار تعيين مسكن و محل آن با شوهر است و او موظف است و اختيار دارد در هر محلى كه مناسب بداند، براى همسرش مسكن و خانه اى فراهم كند. زن موظف است در هر منزلى كه شوهر انتخاب كرد، زندگى كند و سكنى گزيند مگر اينكه زن در هنگام عقد شرط كرده باشد كه اختيار تعيين محل زندگى با او باشد كه در اين صورت زن اختيار دارد در محلى كه تشخيص مى دهد زندگى كند و خانه اى تهيه شود. البته مى بايد مسكنى مناسب باشد و امنيت داشته باشد. در ماده 1114 قانون مدنى كه برگرفته از فقه اسلامى است به اين امر اشاره شده و چنين آمده: «زن بايد در منزلى كه شوهر تعيين مى كند زندگى كند مگر آنكه اختيار تعيين منزل به زن داده شده باشد».

334. مستدرك الوسايل، ج15، ص168.

335. محمدتقى فلسفى، الحديث فلسفى، ج3، ص92.

336. حر عاملى، وسائل الشيعه، ج15، ص195.

337. مرتضى فريد تنكابنى، الحديث، ج3، ص296.

338. همان، ص59.

339. همان، ص203، 295.

340. همان.

341. همان، ص199.

342. «اكرموا اولادكم واحسنوا آدابهم يغفر لكم»؛ مجلسى، بحارالانوار، ج101، ص95.

343. «فَحَقُّ أُمِّكَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا حَمَلَتْكَ حَيْثُ لا يَحْمِلُ أَحَدٌ أَحَداً وَأَطْعَمَتْكَ مِنْ ثَمَرَةِ قَلْبِهَا مَا لا يُطْعِمُ أَحَدٌ أَحَداً وَأَنَّهَا وَقَتْكَ بِسَمْعِهَا وَبَصَرِهَا وَيَدِهَا وَرِجْلِهَا وَشَعْرِهَا وَبَشَرِهَا وَجَمِيعِ جَوَارِحِهَا مُسْتَبْشِرَةً بِذَلِكَ فَرِحَةً مُوثمِّلَةً مُحْتَمِلَةً لِمَا فِيهِ مَكْرُوهُهَا وَأَلَمُهَا وَثِقْلُهَا وَغَمُّهَا حَتَّى دَفَعَتْهَا عَنْكَ يَدُ الْقُدْرَةِ وَأُخْرِجْتَ إِلَى الأَرْضِ فَرَضِيَتْ أَنْ تَشْبَعَ وَتَجُوعَ هِيَ وَتَكْسُوَكَ وَتَعْرَى وَتُرْوِيَكَ وَتَظْمَأَ وَتُظِلَّكَ وَتَضْحَى وَتُنَعِّمَكَ بِبُوثسِهَا وَتُلَذِّذَكَ بِالنَّوْمِ بِأَرَقِهَا وَكَانَ بَطْنُهَا لَكَ وِعَاءً وَحُجْرُهَا لَكَ حِوَاءً وَثَدْيُهَا لَكَ سِقَاءً وَنَفْسُهَا لَكَ وِقَاءً تُبَاشِرُ حَرَّ الدُّنْيَا وَبَرْدَهَا لَكَ وَدُونَك»؛ مستدرك الوسايل، ج11، ص160، باب 3.

344. بحارالانوار، ج 71، ص 432.
 



نظر شما راجع به اين مقاله

 

 نظر سنجي: عالي خوب متوسط  ضعيف  

     نظر متني:
    
نام/نشاني ايميل :
     متن :
              
                                                                         
               

     ارسال براي دوستان :
     نام شما:    نشاني ايميل:  
   
      

 



ويژه


انتشار اينترنتي مطالب يا چاپ در نشريات دانشجويي با ذکر منبع موجب امتنان است

نقل مطالب در ديگر نشريات با اطلاع ين مجموعه و ذکر منبع بلامانع است

بري چاپ در کتب، کسب اجازه کتبي الزامي است

اداره مشاوره و پاسخ نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها